Cuộc thi ảnh khác các cuộc thi khác ở một điểm cốt lõi: bài dự thi vừa là tác phẩm sáng tạo, vừa là bản ghi một khoảnh khắc có thật, nên ban tổ chức phải giữ cả hai giá trị đó cùng lúc. Thể lệ phải nói rõ ảnh được chỉnh tới đâu, ảnh có người trong khung hình xử lý ra sao, ai giữ tệp gốc, và giám khảo xem ảnh trên màn hình hay trên bản in. Thiếu một trong mấy điểm này, tranh cãi thường nổ ra đúng vào tuần công bố kết quả.
Bài này dành cho doanh nghiệp, câu lạc bộ nhiếp ảnh, hội nhóm du lịch hay cơ quan muốn tổ chức một cuộc thi ảnh dành cho người lớn, từ cuộc thi nội bộ vài chục bài đến cuộc thi mở vài nghìn bài. Các ví dụ đều là ví dụ giả định. Phần chung về thể lệ, ban giám khảo và bình chọn có danh mục riêng trên trang; ở đây chỉ bàn những gì đặc thù của ảnh.
Chọn chủ đề và hạng mục: rộng quá thì khó chấm, hẹp quá thì ít bài
Chủ đề của cuộc thi ảnh quyết định giám khảo sẽ so sánh những gì với nhau. Một chủ đề như “Quê hương” nghe ấm áp nhưng gom về cùng một vòng cả ảnh phong cảnh, ảnh chân dung, ảnh đời thường và ảnh kiến trúc, tức là bắt giám khảo so quả cam với cái bàn. Cách làm phổ biến ở các cuộc thi có quy mô là giữ một chủ đề chung nhưng chia hạng mục theo thể loại: phong cảnh, con người, đời sống đô thị, ảnh bộ. Mỗi hạng mục có giải riêng và có thể có giám khảo hợp chuyên môn riêng.
Với cuộc thi nội bộ doanh nghiệp, chủ đề nên bám vào điều nhân viên thật sự chạm tới hằng ngày: một ngày ở nhà máy, đồng nghiệp lúc làm việc, chuyến công tác. Chủ đề càng gần đời sống người dự thi thì ảnh càng có nội dung riêng, ít ảnh lấy từ kho lưu trữ cũ. Nếu cuộc thi mở cho công chúng, hãy tính trước nguồn ảnh tràn vào: chủ đề về một địa danh nổi tiếng sẽ nhận rất nhiều ảnh cùng một góc máy quen thuộc, và giám khảo mất nhiều thời gian lọc những ảnh gần giống nhau.
Một quyết định nên chốt sớm là có nhận ảnh bộ hay không. Ảnh bộ, thường từ bốn đến tám ảnh kể một câu chuyện, cho phép người chụp thể hiện tư duy biên tập, nhưng chấm ảnh bộ tốn thời gian hơn và cần tiêu chí khác ảnh đơn. Nếu nhận cả hai, nên tách hạng mục để không ai phải đặt một bộ tám ảnh lên bàn cân với một ảnh đơn xuất sắc.
Định dạng nộp bài: kích thước, tệp gốc và thông tin đi kèm
Phần kỹ thuật của thể lệ ảnh nên viết cụ thể đến mức người dự thi không phải hỏi lại. Bảng dưới gợi ý những mục thường có và lý do của từng mục, bạn chỉnh theo quy mô cuộc thi.
| Mục trong thể lệ | Gợi ý cách ghi | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Định dạng vòng sơ khảo | Tệp JPEG, cạnh dài trong một khoảng cố định, dung lượng tối đa ghi rõ | Giám khảo xem trên cùng điều kiện, máy chủ không quá tải |
| Tệp gốc | Giữ tệp gốc (RAW hoặc JPEG đầu tiên từ máy), nộp khi ban tổ chức yêu cầu | Đối chiếu mức hậu kỳ và chứng minh quyền tác giả |
| Tên tệp | Chỉ dùng mã bài do hệ thống cấp, không ghi tên người chụp | Giữ chấm mù ở các vòng đầu |
| Thông tin đi kèm | Tên ảnh, địa điểm, thời điểm chụp, vài dòng mô tả | Hiểu bối cảnh, kiểm tra ảnh có đúng chủ đề và thời hạn chụp |
| Thời gian chụp | Ghi rõ ảnh phải chụp sau một ngày nhất định nếu cần | Tránh ảnh cũ đã đoạt giải nơi khác |
| Ảnh đã công bố | Ghi rõ có nhận ảnh đã đăng mạng xã hội, đã dự thi nơi khác hay không | Đây là điểm hay bị khiếu nại nhất sau khi trao giải |
Thông tin chụp đi kèm tệp ảnh (dữ liệu EXIF) có thể giúp đối chiếu, nhưng đừng coi đó là bằng chứng tuyệt đối vì dữ liệu này sửa được. Bằng chứng mạnh nhất vẫn là tệp gốc kèm vài ảnh chụp liền trước và liền sau trong cùng buổi chụp, nên thể lệ có thể yêu cầu người vào chung khảo nộp cả chuỗi ảnh đó.
Mức hậu kỳ được phép: viết thành ranh giới cụ thể
Chia theo loại cuộc thi. Cuộc thi ảnh báo chí hay ảnh tư liệu thường chỉ cho phép chỉnh sáng tối, tương phản, cân bằng trắng, cắt cúp nhẹ và chuyển đen trắng; không thêm, không xoá chi tiết. Cuộc thi ảnh nghệ thuật có thể mở rộng hơn, cho phép ghép nhiều lần phơi sáng của cùng một cảnh. Cuộc thi sáng tạo kỹ thuật số có thể cho phép ghép ảnh. Ba mức này khác nhau rất xa, nên thể lệ phải gọi tên mức nào đang áp dụng.
Liệt kê thao tác thay vì dùng tính từ. Câu “hậu kỳ ở mức vừa phải” gần như chắc chắn gây tranh cãi vì mỗi người hiểu một khác. Hãy viết theo thao tác: được phép chỉnh độ sáng, màu, độ nét toàn ảnh; được xoá bụi cảm biến; không được xoá người, dây điện, biển hiệu; không được ghép bầu trời từ ảnh khác.
Ảnh có dùng công cụ tạo sinh. Từ khi công cụ tạo ảnh và các tính năng lấp đầy vùng chọn trở nên phổ biến, thể lệ cần một câu riêng: ảnh dự thi phải do máy ảnh hoặc điện thoại ghi lại, không chứa vùng do công cụ tạo sinh vẽ thêm. Nếu muốn mở một hạng mục cho ảnh tạo sinh, hãy tách hạng mục và đặt tiêu chí riêng.
Quyền yêu cầu tệp gốc. Ban tổ chức nên giữ quyền yêu cầu tệp gốc với mọi ảnh vào vòng chung khảo, kèm thời hạn nộp, và ghi rõ hậu quả nếu không nộp được: bài bị loại khỏi vòng xét giải. Quy định này cần áp dụng đồng đều cho mọi bài vào vòng, không chỉ với ảnh bị nghi ngờ.
Ảnh có người: quyền hình ảnh và những cảnh cần cẩn trọng
Ảnh đời thường và ảnh chân dung thường giành được nhiều cảm tình của giám khảo, nhưng cũng là loại ảnh dễ phát sinh rắc rối nhất. Theo Bộ luật Dân sự, việc sử dụng hình ảnh của một cá nhân nhìn chung cần sự đồng ý của người đó, có một số ngoại lệ như hoạt động công cộng. Khi ban tổ chức đăng ảnh đoạt giải lên trang của mình, in triển lãm hay dùng làm ấn phẩm truyền thông, việc sử dụng ấy đi xa hơn một bức ảnh chụp ngoài phố.
Thể lệ nên đặt trách nhiệm xin phép người trong ảnh lên người chụp, đồng thời quy định với ảnh vào chung khảo mà người trong ảnh nhận diện được rõ, người chụp cần cung cấp xác nhận đồng ý khi được yêu cầu. Với ảnh có trẻ em, cuộc thi dành cho người lớn vẫn có thể nhận ảnh chụp trẻ, nhưng nên yêu cầu sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ và tránh những cảnh làm lộ thông tin hay đặt trẻ vào hoàn cảnh nhạy cảm.
Một số cảnh khác cũng cần nêu trong thể lệ: ảnh chụp người gặp nạn, người bệnh, người đang trong tình huống khó khăn; ảnh chụp trong khu vực cấm chụp; ảnh dàn dựng gây nguy hiểm cho người hoặc động vật. Nhiều cuộc thi ảnh thiên nhiên đã có quy định không làm phiền động vật hoang dã để lấy ảnh, không phá tổ, không dùng mồi sống. Ban tổ chức có quyền loại những ảnh vi phạm đạo đức chụp ảnh dù ảnh đẹp đến đâu. Phần quyền tác giả và quyền hình ảnh ở mức chi tiết có bài riêng trong danh mục pháp lý của trang.
Quy trình chấm: từ hàng nghìn ảnh xuống danh sách giải
Chấm ảnh có đặc điểm là giám khảo đánh giá rất nhanh ở lượt đầu và rất chậm ở lượt cuối. Quy trình nên tận dụng đặc điểm đó thay vì bắt mọi ảnh đi qua cùng một phiếu chấm dài.
- Kiểm tra hợp lệ trước khi giám khảo xem: đúng định dạng, đúng chủ đề ở mức tối thiểu, không có tên người chụp trên ảnh hay tên tệp. Việc này do thư ký làm, không tốn thời gian của giám khảo.
- Lượt lọc nhanh: mỗi giám khảo xem toàn bộ ảnh hợp lệ trên màn hình đã cân màu và chỉ đánh dấu giữ hoặc bỏ. Ảnh được ít nhất một giám khảo giữ thì đi tiếp. Cách này giữ lại những ảnh lạ mà số đông dễ bỏ qua.
- Lượt chấm điểm: với danh sách đã thu hẹp, giám khảo chấm theo tiêu chí có trọng số, chẳng hạn nội dung và ý tưởng, bố cục và ánh sáng, kỹ thuật, sự phù hợp chủ đề. Điểm chấm độc lập, không trao đổi trước khi nộp.
- Kiểm tra tệp gốc với nhóm ảnh có khả năng đoạt giải, trước khi họp chung khảo. Ảnh không qua được bước này được loại trước khi bàn giải, tránh chuyện trao rồi thu hồi.
- Họp chung khảo: xem lại các ảnh dẫn đầu ở kích thước lớn hoặc trên bản in thử, thảo luận và chốt giải. Biên bản ghi lại điểm và những lý do chính.
- Tra trùng lần cuối: tìm ảnh ngược trên các công cụ tìm kiếm hình ảnh để chắc ảnh đoạt giải chưa đoạt giải nơi khác hay không thuộc về người khác.
Nếu cuộc thi có triển lãm bản in, nên cho giám khảo xem bản in thử của nhóm dẫn đầu. Một bức ảnh đẹp trên màn hình nhỏ có thể lộ nhiễu, mất chi tiết vùng tối hoặc lệch màu khi phóng lớn; ngược lại, có ảnh trên màn hình bình thường nhưng in lớn lại rất có sức nặng.
Chống đạo ảnh và những gian lận đặc thù
Lấy ảnh của người khác. Đây là gian lận phổ biến nhất. Người dự thi lấy ảnh từ mạng xã hội, từ diễn đàn nước ngoài hoặc từ bạn bè rồi nộp dưới tên mình. Tìm ảnh ngược và yêu cầu tệp gốc kèm chuỗi ảnh liền kề là hai lớp chặn hiệu quả nhất.
Ảnh đã đoạt giải nơi khác. Nếu thể lệ cấm ảnh đã đoạt giải, hãy yêu cầu người vào chung khảo cam kết bằng văn bản và tra cứu kết quả các cuộc thi lớn gần đây. Nếu thể lệ cho phép, hãy ghi rõ để không ai khiếu nại sau.
Hậu kỳ vượt mức cho phép. So ảnh nộp với tệp gốc theo đúng danh sách thao tác trong thể lệ. Việc so sánh nên do hai người làm độc lập, và kết luận ghi vào biên bản kèm hình đối chiếu, để nếu bị khiếu nại thì có cơ sở trình bày.
Dàn cảnh không khai báo. Ở hạng mục ảnh đời thường hay tư liệu, dàn cảnh mà không khai báo làm sai lệch bản chất bức ảnh. Thể lệ có thể yêu cầu người chụp ghi rõ trong phần mô tả nếu cảnh được sắp đặt, và coi việc che giấu là vi phạm.
Một người nhiều tài khoản. Khi giới hạn số ảnh mỗi người, có người lập nhiều tài khoản để nộp vượt hạn mức. Đối chiếu thông tin liên hệ, thông tin nhận giải và tệp gốc thường lộ ra điều này. Chỉ thu những thông tin cá nhân thật sự cần cho việc liên hệ và trao giải, và nói rõ mục đích sử dụng.
Sau khi công bố: triển lãm, quyền sử dụng và phản hồi
Ảnh đoạt giải thường được dùng tiếp: in triển lãm, đăng trang của đơn vị tổ chức, làm lịch hay ấn phẩm. Thể lệ cần phân biệt rõ hai việc. Quyền tác giả vẫn thuộc người chụp, kể cả khi ảnh đoạt giải; điều ban tổ chức có thể thoả thuận là quyền sử dụng ảnh trong phạm vi, thời hạn và mục đích cụ thể, ghi rõ có ghi tên tác giả hay không. Điều khoản kiểu “mọi ảnh dự thi thuộc về ban tổ chức” dễ làm người chụp giỏi bỏ đi, và có thể không phù hợp với quy định về quyền tác giả.
Với ảnh không đoạt giải, cách tôn trọng người dự thi là chỉ dùng ảnh trong phạm vi giới thiệu cuộc thi, có ghi tên, và cho phép người chụp rút ảnh khỏi danh sách trưng bày nếu muốn. Nếu định dùng ảnh vào mục đích thương mại, cần thoả thuận riêng. Những câu chữ cụ thể về chuyển nhượng hay cấp phép nên để luật sư soát; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà các điều khoản này trước khi phát hành thể lệ.
Cuối cùng, phần nhận xét chung của ban giám khảo là món quà có giá trị với người dự thi hơn ban tổ chức nghĩ. Vài đoạn ngắn chỉ ra những lỗi phổ biến trong mùa thi năm nay, như đường chân trời nghiêng, chủ thể bị cắt cụt, hậu kỳ quá tay, giúp mùa sau chất lượng ảnh nhích lên rõ rệt và cho thấy giám khảo đã xem kỹ từng bài.
Câu hỏi thường gặp
Cuộc thi ảnh có nên nhận ảnh chụp bằng điện thoại không?
Phần lớn cuộc thi ảnh cho người lớn hiện nay nhận ảnh chụp bằng điện thoại cùng với máy ảnh, vì thiết bị không quyết định giá trị bức ảnh. Nếu muốn khuyến khích người chụp điện thoại, có thể mở hạng mục riêng, nhưng vẫn yêu cầu giữ tệp gốc như mọi bài khác.
Có cần bắt buộc nộp tệp RAW ngay từ đầu không?
Không cần. Yêu cầu tệp RAW ngay từ vòng đầu làm tăng gánh nặng lưu trữ và làm người chụp điện thoại khó tham gia. Cách hợp lý là nhận JPEG ở vòng sơ khảo và yêu cầu tệp gốc cùng chuỗi ảnh liền kề với các bài vào chung khảo.
Ảnh đã đăng lên mạng xã hội cá nhân có được dự thi không?
Tuỳ ban tổ chức quyết định, miễn là ghi rõ trong thể lệ. Nhiều cuộc thi chấp nhận ảnh đã đăng mạng cá nhân nhưng không nhận ảnh đã đoạt giải nơi khác. Điều quan trọng là quy định có sẵn từ đầu chứ không đặt ra sau khi bị khiếu nại.
Giám khảo nên xem ảnh trên màn hình nào?
Nên xem trên màn hình đã cân màu, cùng điều kiện ánh sáng phòng, ở kích thước đủ lớn. Nếu giám khảo chấm tại nhà, ban tổ chức nên dặn dùng cùng một loại thiết bị ở mức tương đương và tránh chấm trên điện thoại ở vòng chấm điểm.
Nếu phát hiện ảnh đoạt giải vi phạm sau khi đã trao thì làm gì?
Ban tổ chức đối chiếu bằng chứng, cho người dự thi cơ hội giải trình trong một thời hạn, rồi quyết định thu hồi giải nếu vi phạm được xác nhận. Thể lệ nên có sẵn điều khoản thu hồi giải và cách xử lý giải đã trao để việc này có cơ sở.
Một người được nộp tối đa bao nhiêu ảnh là hợp lý?
Không có con số chung. Giới hạn vài ảnh mỗi hạng mục giúp người dự thi tự chọn lọc và giảm tải cho giám khảo. Cuộc thi nội bộ nhỏ có thể nới rộng hơn, còn cuộc thi mở nên giới hạn chặt để giữ chất lượng vòng lọc.