Cuộc thi thiết kế logo là loại cuộc thi mà ban tổ chức thường muốn có ngay một thứ dùng được, chứ không chỉ một danh sách giải, nên mọi khâu phải hướng tới câu hỏi: sau lễ trao giải, mẫu đoạt giải có đưa vào sử dụng được không. Muốn vậy, đề bài phải là một bản yêu cầu thiết kế thật, quy trình chấm phải có vòng hoàn thiện, và quyền đối với mẫu đoạt giải phải được thoả thuận rõ bằng văn bản trước khi tiền thưởng được chuyển.
Bài dành cho hiệp hội, sự kiện, cơ quan, trường đại học hay doanh nghiệp muốn tổ chức cuộc thi sáng tác logo, biểu tượng hay linh vật cho người lớn tham gia. Các ví dụ đều là ví dụ giả định. Bài không bàn kỹ thuật vẽ logo mà bàn cách vận hành cuộc thi và cách chấm.
Khi nào nên làm cuộc thi, khi nào nên thuê người thiết kế
Trước khi viết thể lệ, nên trả lời thẳng câu hỏi này. Cuộc thi thiết kế phù hợp khi mục tiêu không chỉ là có logo mà còn là tạo sự tham gia: một kỳ đại hội muốn cộng đồng góp tay, một trường muốn cựu sinh viên gắn bó, một lễ hội địa phương muốn người dân thấy biểu tượng là của mình. Khi đó quá trình thi có giá trị truyền thông riêng.
Ngược lại, nếu doanh nghiệp cần một hệ nhận diện thương hiệu chuyên nghiệp gấp, cuộc thi thường không phải đường ngắn nhất. Người thiết kế tham gia cuộc thi không được gặp chủ thương hiệu, không được hỏi lại, không có vòng góp ý, nên bản nộp thường dừng ở ý tưởng. Giới thiết kế cũng có ý kiến không mặn mà với những cuộc thi bắt hàng trăm người làm không công để chỉ một người được trả. Ban tổ chức nên biết điều này để thiết kế cuộc thi tử tế hơn: giải thưởng tương xứng, có giải khuyến khích, và chỉ yêu cầu bản phác ý tưởng ở vòng đầu.
Một mô hình dung hoà nhiều nơi dùng là cuộc thi hai giai đoạn: vòng ý tưởng mở rộng, chỉ nộp phác thảo và thuyết minh ngắn; sau đó chọn vài người vào vòng hoàn thiện, có thù lao cho công sức làm tiếp và có buổi góp ý với ban tổ chức. Mô hình này vừa giữ được sự tham gia rộng, vừa ra được sản phẩm dùng được.
Đề bài thiết kế: những gì phải có trong thể lệ
Đề bài của cuộc thi logo nên đọc như một bản yêu cầu gửi người thiết kế chuyên nghiệp. Thiếu thông tin, người dự thi sẽ đoán, và giám khảo nhận về hàng trăm mẫu đẹp nhưng lệch nhu cầu.
- Đơn vị là ai, làm gì, phục vụ ai, giá trị muốn truyền tải trong vài câu ngắn, kèm những từ khoá tính cách như trang trọng, gần gũi, trẻ trung.
- Logo sẽ xuất hiện ở đâu: con dấu, biển hiệu, ứng dụng điện thoại, áo đồng phục, quà tặng. Điều này quyết định logo cần chạy được ở cỡ rất nhỏ và ở một màu.
- Những yếu tố bắt buộc hoặc nên tránh: có tên đầy đủ hay viết tắt, có dùng biểu tượng địa phương không, có màu nào đã gắn với đơn vị.
- Định dạng nộp ở từng vòng: vòng đầu là ảnh phác thảo và bản thuyết minh; vòng hoàn thiện là tệp vector, các phiên bản màu, đơn sắc, âm bản, và một bản hướng dẫn sử dụng ngắn.
- Quy định về phông chữ, hình ảnh, biểu tượng có sẵn: chỉ dùng tài nguyên có giấy phép cho phép dùng làm logo, ghi rõ nguồn.
- Quy định về công cụ tạo ảnh: logo cần đăng ký bảo hộ thường không nên dựa trên hình do công cụ tạo sinh vẽ ra, vì khả năng bảo hộ và nguy cơ trùng còn nhiều điểm chưa rõ.
- Cam kết mẫu là sáng tác của người dự thi, chưa công bố, chưa bán hay chuyển giao cho ai.
Nên đính kèm đề bài một vài tình huống sử dụng giả định, như logo in trên thẻ đeo cổ, logo nằm góc màn hình điện thoại, để người dự thi tự thử. Điều này lọc bớt những mẫu nhiều chi tiết vốn đẹp trên khổ lớn nhưng vỡ vụn khi thu nhỏ.
Tiêu chí chấm logo và cách thử trên đồ thật
Logo không chấm bằng cảm giác thích hay không. Bảng dưới là một bộ tiêu chí gợi ý kèm phép thử cụ thể, trọng số là ví dụ giả định.
| Tiêu chí | Trọng số gợi ý | Phép thử khi chấm |
|---|---|---|
| Phù hợp tinh thần đơn vị | 25% | Che tên đi, người lạ nhìn có đoán ra lĩnh vực hay tính cách không |
| Dễ nhận biết, dễ nhớ | 20% | Xem ba giây rồi tắt, thử vẽ lại theo trí nhớ |
| Chạy được ở cỡ nhỏ và một màu | 20% | Thu về cỡ biểu tượng ứng dụng, chuyển trắng đen, in lên con dấu giả định |
| Độc đáo, không na ná | 20% | Đối chiếu với logo của đơn vị cùng ngành và kết quả tìm ảnh ngược |
| Thuyết minh và tính khả thi | 15% | Ý tưởng có giải thích được ngắn gọn, có làm tiếp thành bộ nhận diện được không |
Ở vòng chung khảo, hãy đặt các mẫu dẫn đầu vào bối cảnh thật: in lên giấy tiêu đề, dựng thử trên áo, trên biển, trên màn hình điện thoại. Có những mẫu thắng tuyệt đối khi nằm trên nền trắng nhưng chìm nghỉm trên áo màu. Phép thử này nên làm với mọi mẫu trong nhóm dẫn đầu chứ không chỉ mẫu được thích nhất.
Chấm mù vẫn nên áp dụng ở vòng đầu: tệp chỉ mang mã số, thuyết minh không có tên. Đến vòng hoàn thiện có buổi gặp trực tiếp thì ẩn danh không còn, khi đó quyết định chủ yếu đã dựa trên điểm vòng trước.
Tra trùng trước khi công bố: bước nhiều cuộc thi bỏ quên
Logo đoạt giải mà sau đó bị phát hiện giống logo của nơi khác là tình huống tệ nhất của loại cuộc thi này, cả về uy tín lẫn pháp lý. Tra trùng nên là một bước chính thức trong quy trình, làm trước khi công bố chứ không phải sau.
- Tìm ảnh ngược với từng mẫu trong nhóm vào chung khảo, trên vài công cụ tìm kiếm hình ảnh khác nhau, cả bản màu lẫn bản đơn sắc.
- Duyệt các kho mẫu logo và kho tài nguyên thiết kế phổ biến, vì mẫu bán sẵn trên đó hay bị lấy về chỉnh nhẹ rồi nộp dự thi.
- Tra cơ sở dữ liệu nhãn hiệu của cơ quan sở hữu trí tuệ với các nhóm sản phẩm, dịch vụ mà đơn vị định đăng ký, nếu định đăng ký bảo hộ logo.
- Ghi lại kết quả tra cứu từng mẫu vào biên bản: ngày tra, công cụ, kết luận, người làm.
- Nếu phát hiện mẫu giống đáng kể, mời người dự thi giải trình trong thời hạn ngắn trước khi quyết định.
Tra trùng không đảm bảo tuyệt đối, nhưng chứng minh ban tổ chức đã làm phần việc hợp lý. Nếu logo sẽ đăng ký nhãn hiệu, việc tra cứu chuyên sâu nên để tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp làm, vì việc đánh giá mức tương tự gây nhầm lẫn cần chuyên môn.
Quyền đối với mẫu đoạt giải: viết rõ trước, ký sau
Đây là phần pháp lý quan trọng nhất của cuộc thi logo. Theo quy định về quyền tác giả, người thiết kế là tác giả của mẫu logo. Quyền nhân thân như được đứng tên tác giả về nguyên tắc không chuyển giao được, còn các quyền tài sản như sao chép, sửa đổi, phân phối có thể chuyển nhượng qua hợp đồng bằng văn bản. Thể lệ vì vậy nên ghi rõ: khi nhận giải, tác giả mẫu đoạt giải ký hợp đồng chuyển nhượng quyền tài sản cho đơn vị, và tiền thưởng là khoản thanh toán cho việc chuyển nhượng đó hay tách thành hai khoản.
Thể lệ cũng cần nói đơn vị có được chỉnh sửa mẫu để hoàn thiện không, ai chỉnh, tác giả có được tham gia không; và đơn vị có được đăng ký nhãn hiệu với logo đó không. Với các mẫu không đoạt giải, ban tổ chức không nên giữ quyền sử dụng; tác giả được tự do dùng mẫu của mình vào việc khác, trừ khi mẫu đó mang tên hay yếu tố đặc trưng của đơn vị.
Một tình huống hay gặp: ban tổ chức thích một chi tiết của mẫu này và màu của mẫu kia, rồi muốn ghép. Việc ghép các mẫu của nhiều tác giả mà không có thoả thuận với từng người là rủi ro. Cách đúng là chọn một mẫu đoạt giải rồi làm việc với tác giả đó để hoàn thiện. Các điều khoản chuyển nhượng và đăng ký nhãn hiệu cụ thể nên để luật sư soạn hoặc soát; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi phát hành thể lệ.
Vòng hoàn thiện và bàn giao
Mẫu đoạt giải hiếm khi dùng được ngay. Thường cần chỉnh khoảng cách chữ, đơn giản hoá chi tiết để chạy ở cỡ nhỏ, chốt mã màu cho in ấn và màn hình, làm các phiên bản ngang, dọc, chỉ biểu tượng. Nên dự trù thời gian và thù lao cho phần việc này trong kế hoạch, không để người đoạt giải phải làm thêm không công.
Danh sách bàn giao nên được ghi sẵn trong thể lệ hoặc hợp đồng: tệp vector gốc, các bản xuất cho in và màn hình, phiên bản màu, đơn sắc, âm bản, bảng mã màu, phông chữ và giấy phép phông nếu có, một trang quy định khoảng trống tối thiểu và kích thước tối thiểu. Có đủ những thứ này, đơn vị dùng logo ổn định nhiều năm mà không phải đi tìm lại người thiết kế mỗi lần in ấn.
Cuối cùng là cách công bố. Giới thiệu mẫu đoạt giải kèm tên tác giả và vài câu thuyết minh của chính họ là cách tôn trọng người sáng tác. Đăng cả một số mẫu ấn tượng khác, khi tác giả đồng ý, cho thấy cuộc thi có chiều sâu và khuyến khích người giỏi tham gia lần sau.
Những sai lầm hay gặp ở cuộc thi logo
Thời hạn quá ngắn. Hai tuần cho một cuộc thi logo mở là quá ít để người làm nghề nghiên cứu đề bài và phác nhiều hướng. Kết quả thường là những mẫu làm vội, hoặc mẫu cũ được sửa lại cho vừa. Một khoảng thời gian bốn đến sáu tuần cho vòng ý tưởng là mức nhiều ban tổ chức thấy hợp lý.
Ban giám khảo không có người làm thiết kế. Lãnh đạo đơn vị cần ngồi trong ban vì họ hiểu tinh thần đơn vị, nhưng nếu thiếu người làm thiết kế chuyên nghiệp, những lỗi kỹ thuật như chữ quá mảnh, chi tiết vỡ khi thu nhỏ, màu khó in thường bị bỏ qua cho đến lúc đưa vào sản xuất.
Đổi yêu cầu giữa chừng. Sau khi đã nhận bài mới quyết định logo phải có thêm biểu tượng địa phương, hay phải dùng màu khác, là bất công với người đã nộp theo đề bài cũ. Nếu buộc phải đổi, cần thông báo công khai, gia hạn và cho phép nộp lại.
Không trả lời câu hỏi chung. Người dự thi luôn có câu hỏi về đề bài. Gom câu hỏi trong một khoảng thời gian rồi đăng câu trả lời chung cho mọi người là cách công bằng, thay vì trả lời riêng từng người qua tin nhắn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho công chúng bình chọn logo không?
Có thể dùng bình chọn để tạo sự tham gia, nhưng không nên để bình chọn quyết định giải chính. Logo là công cụ nhận diện lâu dài, cần tiêu chí chuyên môn như chạy ở cỡ nhỏ, độc đáo, không trùng. Nếu có bình chọn, nên coi đó là giải khán giả riêng hoặc một phần nhỏ trong tổng điểm.
Người dự thi có được dùng phông chữ miễn phí không?
Được, nếu giấy phép của phông chữ cho phép dùng làm logo và dùng thương mại. Nhiều phông miễn phí chỉ cho dùng cá nhân. Thể lệ nên yêu cầu ghi rõ tên phông và loại giấy phép trong bản thuyết minh để ban tổ chức kiểm tra.
Nếu không có mẫu nào đạt thì sao?
Thể lệ nên cho phép ban giám khảo không trao giải nhất nếu không có mẫu đáp ứng yêu cầu, và nói rõ khi đó giải được xử lý thế nào. Quy định này cần viết từ đầu, tránh để người dự thi cảm thấy bị lật kèo sau khi đã bỏ công.
Tiền thưởng cuộc thi logo có phải chịu thuế không?
Thu nhập từ giải thưởng và từ chuyển nhượng quyền tác giả đều có thể thuộc diện chịu thuế thu nhập cá nhân, cách tính tuỳ cách gọi khoản tiền. Ban tổ chức nên tra văn bản thuế hiện hành và hỏi người làm kế toán hoặc luật sư để ghi đúng trong thể lệ.
Có cần đăng ký nhãn hiệu cho logo đoạt giải không?
Không bắt buộc, nhưng nếu logo gắn với sản phẩm, dịch vụ hay thương hiệu lâu dài thì đăng ký nhãn hiệu giúp bảo vệ trước việc bên khác dùng logo tương tự. Muốn đăng ký, cần có hợp đồng chuyển nhượng quyền từ tác giả và nên tra cứu trước khi nộp đơn.