Hackathon là cuộc thi trong đó các đội xây một sản phẩm chạy được trong thời gian rất ngắn, thường từ 24 đến 48 giờ, nên điều ban tổ chức chấm không phải ý tưởng trên giấy mà là bản demo, và điều ban tổ chức phải quản không chỉ là điểm số mà còn là sức khoẻ, thiết bị, mạng và luật chơi về những gì được làm trước. Thiếu luật rõ về mã nguồn viết sẵn và quyền sở hữu sản phẩm, một hackathon thành công về không khí vẫn có thể kết thúc bằng tranh cãi.
Bài dành cho doanh nghiệp công nghệ, trường đại học, cộng đồng lập trình hay cơ quan muốn tổ chức hackathon cho người trưởng thành, có mặt tại chỗ hoặc kết hợp trực tuyến. Ví dụ đều là ví dụ giả định. Góc người dự thi, như cách lập đội hay chuẩn bị, đã có ở các trang khác trong hệ; ở đây chỉ bàn vận hành và chấm.
Đề bài: đủ rộng để sáng tạo, đủ hẹp để chấm được
Đề bài quyết định chất lượng hackathon nhiều hơn giải thưởng. Đề quá rộng như “công nghệ vì cộng đồng” làm các đội tốn nửa thời gian để chọn hướng và cho ra những sản phẩm không so được với nhau. Đề quá hẹp, giống một yêu cầu nghiệm thu, biến cuộc thi thành gia công không công. Cách hay dùng là đặt vài bài toán cụ thể, mỗi bài mô tả người dùng, nỗi khó và dữ liệu có sẵn, rồi cho các đội chọn một.
Nếu doanh nghiệp đưa dữ liệu hay giao diện lập trình của mình cho các đội dùng, cần chuẩn bị trước: dữ liệu đã che thông tin cá nhân và bí mật kinh doanh, môi trường thử tách khỏi hệ thống thật, tài liệu hướng dẫn và người kỹ thuật trực trong suốt cuộc thi. Một giao diện lập trình trục trặc lúc nửa đêm có thể làm hỏng công sức của mọi đội, và không có cách nào chấm công bằng khi điều đó xảy ra.
Đề bài nên được công bố trước một khoảng thời gian, đủ để đội tìm hiểu bối cảnh, nhưng phần yêu cầu cụ thể hoặc một ràng buộc bất ngờ có thể công bố lúc khai mạc. Cách này giữ cho các đội cùng xuất phát và hạn chế chuyện làm sẵn sản phẩm từ trước.
Luật về mã nguồn viết sẵn và công cụ hỗ trợ
Vì sao cần luật này. Một đội có thể đến hackathon với sản phẩm đã làm ba tháng, chỉnh lại giao diện rồi trình diễn như làm trong 48 giờ. Đội khác bắt đầu từ trang trắng. Chấm hai đội trên cùng thang điểm là bất công, và đây là khiếu nại phổ biến nhất của loại cuộc thi này.
Những gì thường được phép. Thư viện và khung phát triển mã nguồn mở công khai, mẫu khởi tạo dự án phổ biến, đoạn mã nhỏ đã công bố công khai trước đó, thiết kế phác trên giấy, nghiên cứu về người dùng làm trước. Thể lệ nên liệt kê cụ thể.
Những gì thường không được phép. Mã nguồn riêng viết cho chính sản phẩm dự thi trước giờ khai mạc, sản phẩm đã có người dùng, phần do người ngoài đội làm trong thời gian thi. Nếu muốn nhận sản phẩm đã có, nên mở hạng mục riêng và chấm phần cải tiến trong thời gian thi.
Công cụ AI hỗ trợ lập trình. Nhiều hackathon hiện nay cho phép dùng trợ lý lập trình, vì đó là công cụ làm việc bình thường. Điều cần ghi rõ là đội phải khai báo khi trình bày, phải hiểu và giải thích được phần mã của mình khi giám khảo hỏi, và chịu trách nhiệm về giấy phép của mã sinh ra.
Kiểm chứng. Yêu cầu mọi đội dùng kho mã có lịch sử thay đổi, bắt đầu sau giờ khai mạc. Lịch sử này không phải bằng chứng tuyệt đối, nhưng giúp giám khảo nhìn thấy nhịp làm việc và phát hiện những khối mã lớn xuất hiện bất thường.
Lịch một hackathon 48 giờ và việc của ban tổ chức
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một hackathon tại chỗ ở Đà Nẵng, từ tối thứ Sáu đến chiều Chủ nhật. Mỗi mốc có việc cụ thể của ban tổ chức, không chỉ của đội thi.
| Mốc | Hoạt động của đội | Việc của ban tổ chức |
|---|---|---|
| Tối thứ Sáu | Khai mạc, ghép đội, chọn bài toán | Kiểm tra mạng, điện, đăng ký đội, phổ biến luật và an toàn |
| Sáng thứ Bảy | Làm sản phẩm | Người hướng dẫn đi các bàn, ghi nhận câu hỏi chung để trả lời toàn hội trường |
| Chiều thứ Bảy | Kiểm tra giữa kỳ | Mỗi đội trình bày tiến độ hai phút với người hướng dẫn, không chấm điểm |
| Đêm thứ Bảy | Làm tiếp hoặc nghỉ | Khu nghỉ riêng, đồ ăn nhẹ, người trực y tế và an ninh |
| Trưa Chủ nhật | Khoá mã, nộp bài | Đóng cổng nộp đúng giờ, ghi lại thời điểm nộp của từng đội |
| Chiều Chủ nhật | Demo và hỏi đáp | Điều phối thứ tự, bấm giờ, giám khảo chấm, công bố kết quả |
Giờ khoá mã phải nghiêm và áp dụng như nhau. Đội nộp muộn vài phút vì lỗi mạng của địa điểm nên được xử lý theo quy định đã công bố trước, chẳng hạn ban tổ chức ghi nhận và cho nộp lại trong một khoảng ngắn nếu lỗi do hạ tầng chung.
Chấm bản demo: quy trình gọn và công bằng
Phần chấm của hackathon dễ bị biến thành cuộc thi thuyết trình. Muốn chấm đúng sản phẩm, quy trình nên tách phần xem sản phẩm chạy khỏi phần nói.
- Mỗi đội có thời lượng cố định, ví dụ ba phút demo trực tiếp và hai phút hỏi đáp. Khuyến khích chạy sản phẩm thật thay vì trình chiếu ảnh chụp màn hình.
- Nếu số đội lớn, chia vòng: vòng hội chợ, giám khảo đi qua các bàn xem sản phẩm chạy tại chỗ và chọn danh sách ngắn; vòng sân khấu dành cho danh sách ngắn.
- Chấm theo tiêu chí có mô tả: mức độ giải quyết bài toán, phần đã chạy được thật, độ khó kỹ thuật, trải nghiệm người dùng, khả năng phát triển tiếp. Không chấm điểm cho phần chỉ có trên slide.
- Có ít nhất một giám khảo kỹ thuật được xem kho mã của các đội trong danh sách ngắn, để xác nhận phần đã làm trong thời gian thi.
- Giám khảo chấm độc lập rồi họp ngắn. Điểm lệch lớn giữa giám khảo kỹ thuật và giám khảo nghiệp vụ là tín hiệu cần thảo luận, không phải lấy trung bình cho xong.
- Công bố kết quả kèm vài dòng lý do cho mỗi giải. Gửi nhận xét ngắn cho các đội không đoạt giải nếu có thể.
Demo trực tiếp có thể hỏng vì lý do không liên quan đến năng lực đội, như máy chiếu, mạng. Ban tổ chức nên cho phép đội nộp kèm một video quay màn hình ngắn làm phương án dự phòng, quay trước giờ khoá mã.
Quyền sở hữu sản phẩm và dữ liệu sau hackathon
Câu hỏi “sản phẩm làm ra thuộc về ai” phải có câu trả lời trong thể lệ, trước khi đội viết dòng mã đầu tiên. Cách tôn trọng người tham gia và phổ biến ở các hackathon cộng đồng là sản phẩm thuộc về đội, ban tổ chức chỉ có quyền giới thiệu sản phẩm trong truyền thông về sự kiện. Với hackathon của doanh nghiệp, nếu doanh nghiệp muốn có quyền sử dụng hay mua lại giải pháp, cần ghi rõ điều kiện ngay từ đầu, chỉ áp dụng cho đội đoạt giải, và có thoả thuận riêng về giá trị.
Mã nguồn mở là một cách giải quyết gọn: thể lệ yêu cầu mọi sản phẩm công bố theo một giấy phép mã nguồn mở được nêu tên. Cách này hợp với hackathon vì cộng đồng hoặc mục đích xã hội, nhưng không hợp nếu đội muốn khởi nghiệp từ sản phẩm. Ban tổ chức nên chọn hướng phù hợp với mục tiêu và nói rõ.
Dữ liệu do doanh nghiệp cung cấp cho cuộc thi phải được xoá hoặc trả lại sau sự kiện, theo cam kết các đội ký khi nhận dữ liệu. Phần này liên quan đến bí mật kinh doanh và dữ liệu cá nhân, nên các câu chữ cụ thể cần được luật sư soát; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi phát hành thể lệ.
An toàn, sức khoẻ và không khí tử tế
Hackathon dài ngày đòi hỏi sức bền, và nhiều người dự thi có xu hướng thức trắng. Ban tổ chức chịu trách nhiệm về môi trường của sự kiện, nên cần chuẩn bị những việc sau.
- Khu nghỉ yên tĩnh, có chỗ nằm, và lời nhắc rõ ràng rằng nghỉ ngơi không làm đội bị thiệt.
- Nước uống, bữa ăn đúng giờ, có lựa chọn cho người ăn chay hay dị ứng thực phẩm đã khai báo khi đăng ký.
- Người trực sơ cứu, lối thoát hiểm thông thoáng, ổ điện và dây nối an toàn, không đặt dây vắt ngang lối đi.
- Quy tắc ứng xử công bố từ đầu: không quấy rối, không phân biệt đối xử, có người tiếp nhận phản ánh và quy trình xử lý.
- Chính sách với đồ uống có cồn: nhiều hackathon không phục vụ đồ uống có cồn trong thời gian thi.
- Với người tham gia từ xa, khung giờ làm việc và hỗ trợ trực tuyến tính theo giờ Việt Nam, có kênh hỏi đáp chung.
Không khí của một hackathon tốt là các đội giúp nhau sửa lỗi lúc ba giờ sáng dù đang cạnh tranh. Ban tổ chức tạo ra điều đó bằng cách công nhận cả những đóng góp ngoài giải, chẳng hạn giải cho đội hỗ trợ đội khác nhiều nhất, và bằng cách đối xử công bằng với mọi đội từ bàn đăng ký.
Hackathon trực tuyến và kết hợp: những điểm phải làm khác
Hackathon trực tuyến cho phép người ở Cà Mau, Lào Cai hay ở nước ngoài cùng tham gia, giảm chi phí địa điểm, nhưng mất đi phần lớn sự tương tác tự nhiên. Ban tổ chức cần bù lại bằng cấu trúc: một kênh trao đổi chung chia theo chủ đề, lịch giờ hỗ trợ cố định của người hướng dẫn, các buổi kiểm tra tiến độ ngắn có hẹn giờ, và một người điều phối trực xuyên suốt để trả lời câu hỏi về luật.
Kiểm soát luật chơi khó hơn khi không ai nhìn thấy các đội làm việc. Lịch sử kho mã, buổi kiểm tra giữa kỳ có quay màn hình, và phần hỏi đáp kỹ thuật kỹ ở vòng chung khảo là ba công cụ chính. Phần hỏi đáp nên yêu cầu thành viên giải thích một đoạn mã cụ thể do giám khảo chọn, vì người tự viết sẽ giải thích được ngay.
Mô hình kết hợp, có địa điểm cho người ở gần và cổng trực tuyến cho người ở xa, cần chú ý công bằng giữa hai nhóm: cùng thời điểm công bố đề, cùng giờ khoá mã, cùng thời lượng demo, và giám khảo chấm trên cùng thang điểm. Đội trực tuyến dễ bị thiệt ở vòng hội chợ vì giám khảo không đi qua bàn của họ; có thể giải quyết bằng phòng họp trực tuyến riêng cho từng đội mà giám khảo lần lượt ghé, với thời lượng như đội tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Hackathon nên có bao nhiêu người mỗi đội?
Phổ biến là từ hai đến năm người. Đội quá đông khó phân việc trong thời gian ngắn, đội một người khó làm đủ các phần. Nên có cơ chế ghép đội tại chỗ cho người đến một mình, và cho phép đội có thành viên khác chuyên môn như thiết kế, nghiệp vụ.
Người không biết lập trình có tham gia hackathon được không?
Được, nếu đề bài cần hiểu biết nghiệp vụ, thiết kế hay nghiên cứu người dùng. Nhiều hackathon khuyến khích đội đa chuyên môn. Ban tổ chức có thể ghi rõ trong thể lệ rằng tiêu chí chấm có phần dành cho hiểu vấn đề và trải nghiệm người dùng.
Có nên cho đội làm việc từ xa trong hackathon tại chỗ không?
Nên quy định rõ. Cho một số thành viên làm từ xa giúp người ở xa tham gia, nhưng khó kiểm soát luật về người ngoài đội hỗ trợ. Nếu cho phép, yêu cầu khai báo danh sách thành viên từ đầu và dùng chung kho mã có lịch sử thay đổi.
Giám khảo hackathon cần những ai?
Thường gồm người kỹ thuật có thể đọc mã, người hiểu nghiệp vụ của bài toán, và người hiểu người dùng hoặc sản phẩm. Thiếu giám khảo kỹ thuật, những sản phẩm đẹp nhưng rỗng ruột dễ thắng; thiếu giám khảo nghiệp vụ, những sản phẩm khó nhưng không ai dùng dễ thắng.
Nếu phát hiện đội dùng mã viết sẵn trái luật thì xử lý ra sao?
Ban tổ chức đối chiếu lịch sử kho mã và hỏi đội giải trình. Nếu vi phạm được xác nhận, có thể loại khỏi xét giải hoặc chỉ chấm phần làm trong thời gian thi, tuỳ quy định đã công bố. Quyết định nên có biên bản và thông báo cho đội.