GiamKhao.comGiám Khảo
Tổ chức từng loại cuộc thi

Tổ chức cuộc thi viết cho người lớn: nhận bài ẩn danh, soát đạo văn và chấm bản thảo

Cách vận hành một cuộc thi viết cho người lớn: đề tài, giới hạn chữ, nhận bài ẩn danh, soát đạo văn và bài có dùng AI, chia vòng đọc và chấm bản thảo.

Several Vietnamese adults reading stacks of loose manuscript pages around a wooden table in a quiet library room in Da Nang, faces turned away, warm afternoon light

Một cuộc thi viết chạy tốt khi ba việc được chuẩn bị từ đầu: đề tài và thể loại đủ rõ để bài dự thi so được với nhau, cách nhận bài giữ được ẩn danh tới vòng cuối, và quy trình đọc đủ người để không bài nào bị đánh giá chỉ bởi một cặp mắt mệt mỏi. Còn lại, phần lớn rắc rối của cuộc thi viết đến từ đạo văn, từ bài dùng công cụ viết tự động mà không khai báo, và từ những câu chữ mơ hồ về quyền sử dụng bài.

Bài này nhìn từ phía ban tổ chức: doanh nghiệp làm cuộc thi viết về văn hoá công ty, hội nhóm làm cuộc thi truyện ngắn, cơ quan làm cuộc thi viết về gương người tốt việc tốt, tạp chí hay câu lạc bộ đọc sách làm cuộc thi tản văn. Các ví dụ đều là ví dụ giả định. Góc của người viết gửi bài dự thi đã có ở những trang chuyên về sáng tác trong hệ; ở đây chỉ bàn việc vận hành và chấm.

Đề tài, thể loại và giới hạn chữ: ba quyết định đầu tiên

Đề tài của cuộc thi viết nên vừa đủ mở để người viết có chỗ sáng tạo, vừa đủ rõ để giám khảo không phải tranh luận một bài có đúng đề hay không. Đề “Người thầy của em” trong một cuộc thi trường học khác hẳn đề “Một lần được dạy dỗ” trong cuộc thi người lớn: cái sau cho phép viết về đồng nghiệp, cha mẹ, người lạ, thậm chí một tình huống. Khi soạn đề, hãy thử nghĩ ra năm bài có thể có và tự hỏi bài nào sẽ gây tranh cãi về việc đúng đề.

Thể loại cần gọi tên: truyện ngắn, tản văn, ký, bài nghị luận, thơ. Gom nhiều thể loại vào một bảng xếp hạng chung khiến giám khảo phải so sánh những thứ có luật chơi khác nhau. Nếu muốn mở rộng, hãy chia hạng mục. Với thơ, nên cân nhắc tách hẳn vì cách đọc và chấm thơ khác văn xuôi rất nhiều.

Giới hạn chữ là điều kiện kỹ thuật quan trọng nhất. Đặt cả mức sàn lẫn mức trần, ghi rõ tính bằng số chữ theo cách đếm của trình soạn thảo thông dụng, có tính tiêu đề hay không. Giới hạn trần quyết định khối lượng đọc của giám khảo: một cuộc thi nhận năm trăm bài, mỗi bài tối đa ba nghìn chữ, là hơn một triệu chữ cần đọc ở vòng đầu. Con số đó nói cho bạn biết cần bao nhiêu người đọc sơ khảo và bao nhiêu tuần.

Nhận bài sao cho giữ được ẩn danh

Ẩn danh trong cuộc thi viết khó giữ hơn cuộc thi ảnh, vì người viết hay để lộ danh tính ngay trong bài, và người viết quen tên dễ bị nhận ra qua giọng văn. Ban tổ chức không loại bỏ được hết, nhưng có thể làm nhiều việc để giảm.

  • Tách hai phần khi nộp: phần thông tin cá nhân (họ tên, liên hệ, cam kết) và phần bài viết. Bài viết chỉ mang mã số do hệ thống hoặc thư ký cấp.
  • Yêu cầu tệp bài viết không chứa tên tác giả ở đầu trang, chân trang hay thuộc tính tệp. Thư ký kiểm tra lại trước khi chuyển giám khảo, xoá phần thuộc tính tệp nếu cần.
  • Thể lệ ghi rõ bài tự giới thiệu danh tính trong nội dung có thể bị loại hoặc bị yêu cầu sửa trong thời hạn, tuỳ mức độ.
  • Người giữ bảng đối chiếu mã số và tên tác giả là thư ký, không phải giám khảo, và bảng chỉ được mở sau khi chốt kết quả.
  • Chuyển bài cho giám khảo dưới cùng một định dạng, cùng phông chữ và cỡ chữ, để hình thức trình bày không làm lộ người viết hay ảnh hưởng cảm tình.
  • Với cuộc thi nội bộ doanh nghiệp, nơi ai cũng biết ai, nên mời ít nhất một giám khảo ngoài đơn vị để giảm ảnh hưởng của quan hệ.

Nếu một giám khảo nhận ra bài của người quen, quy chế nên yêu cầu họ báo cho trưởng ban và để giám khảo khác chấm bài đó. Việc tự giác khai báo này cần được nói trước trong buổi họp đầu tiên của ban giám khảo, để không ai thấy ngại khi làm.

Soát đạo văn và bài viết có dùng công cụ AI

Đạo văn trọn bài. Loại dễ phát hiện nhất: chép nguyên bài đã đăng ở đâu đó. Tìm vài câu đặc trưng trong bài bằng công cụ tìm kiếm thường đủ để lộ ra. Nên làm bước này với mọi bài vào vòng chung khảo, không chờ ai tố cáo.

Đạo văn từng phần và xào bài. Khó hơn: lấy cốt truyện, đoạn mô tả hay lập luận của người khác rồi viết lại. Công cụ so trùng văn bản giúp được một phần, nhưng cuối cùng vẫn cần người đọc nhiều và nhạy. Kết luận đạo văn từng phần cần thận trọng, có đối chiếu cụ thể, có ý kiến của ít nhất hai người.

Tự đạo văn. Người viết nộp lại bài của chính mình đã đăng hoặc đã đoạt giải. Đây không phải đạo văn theo nghĩa lấy của người khác, nhưng vi phạm điều kiện “chưa công bố” nếu thể lệ có. Vì vậy thể lệ phải định nghĩa “đã công bố” cho rõ: đăng báo, đăng sách, đăng mạng xã hội cá nhân có tính không.

Bài có dùng công cụ viết tự động. Ban tổ chức cần chọn một trong ba hướng và ghi vào thể lệ: cấm hoàn toàn; cho phép dùng để soát chính tả, gợi ý từ ngữ nhưng nội dung phải do người dự thi viết; hoặc mở hạng mục riêng. Không nên dựa duy nhất vào các công cụ tự nhận diện văn bản do máy viết để loại bài, vì kết quả của chúng chưa đủ tin cậy và có thể oan cho người viết thật. Nếu nghi ngờ, có thể yêu cầu người vào chung khảo nộp bản nháp, ghi chú hay lịch sử chỉnh sửa.

Ghi nhận bằng biên bản. Mọi kết luận về đạo văn hay vi phạm đều cần biên bản ghi rõ bằng chứng, người kiểm tra và quyết định. Người dự thi được thông báo và có thời hạn giải trình trước khi bài bị loại.

Chia vòng đọc và số người đọc mỗi bài

Cách chia vòng phụ thuộc số bài nhận về. Bảng dưới là một ví dụ giả định cho cuộc thi truyện ngắn nhận khoảng năm trăm bài, bạn điều chỉnh tỷ lệ theo quy mô của mình.

VòngAi đọcMỗi bài mấy người đọcĐầu ra
Kiểm tra hợp lệThư kýMột ngườiLoại bài sai thể loại, quá giới hạn chữ, lộ danh tính
Sơ khảoNhóm người đọc sơ khảo có kinh nghiệm biên tậpHai người, độc lậpKhoảng một phần năm số bài đi tiếp
Bán kếtGiám khảo chínhÍt nhất ba ngườiDanh sách ngắn vài chục bài
Chung khảoToàn bộ ban giám khảoTất cảDanh sách giải và lý do

Ở vòng sơ khảo, nếu hai người đọc lệch nhau, tức một người giữ và một người bỏ, bài nên được người thứ ba đọc thay vì tự động bị loại. Vòng sơ khảo là nơi những bài lạ, có giọng riêng nhưng không hợp gu người đọc dễ bị rơi rụng nhất; quy tắc người thứ ba là tấm lưới giữ chúng lại.

Một chi tiết hay bị bỏ qua là thứ tự đọc. Người đọc mệt dần qua mỗi buổi, nên bài đọc cuối ngày dễ bị chấm khắt hơn. Xáo thứ tự bài cho mỗi người đọc là cách đơn giản để thứ tự không thiên vị bài nào.

Tiêu chí chấm riêng cho bài viết

Tiêu chí của cuộc thi viết dễ trở nên chung chung: nội dung, hình thức, sáng tạo. Để giám khảo chấm sát nhau hơn, mỗi tiêu chí nên có vài dòng mô tả cụ thể. Với truyện ngắn, có thể dùng bốn nhóm: câu chuyện và cấu trúc (có xung đột, có chuyển biến, kết có sức nặng); nhân vật và chi tiết (nhân vật có đời sống, chi tiết riêng không sáo); ngôn ngữ (giọng riêng, câu văn chính xác, không lỗi chính tả hàng loạt); sự gắn với đề tài.

Với cuộc thi viết về một chủ đề do doanh nghiệp hay cơ quan đặt ra, tiêu chí “gắn với chủ đề” thường được đặt trọng số cao. Điều đó hợp lý, nhưng nên cảnh giác với việc chấm điểm cao những bài nhắc tên đơn vị nhiều lần mà văn yếu. Một bài viết tốt về văn hoá công ty có thể không nhắc tên công ty lần nào mà người đọc vẫn nhận ra tinh thần ấy.

Lỗi chính tả nên được xử lý theo mức độ chứ không trừ điểm máy móc từng lỗi. Vài lỗi gõ nhầm không làm hỏng một truyện hay, nhưng lỗi dày đặc cho thấy người viết không chăm chút bài. Cách xử lý này nên được thống nhất trong buổi họp đầu của ban giám khảo để mọi người cùng một mực thước. Chi tiết về bảng tiêu chí và cách chuẩn hoá điểm giữa các giám khảo có bài riêng trong danh mục tiêu chí và thang điểm.

Quyền sử dụng bài, in tuyển tập và trả lời người dự thi

Nhiều cuộc thi viết có kế hoạch in tuyển tập các bài hay hoặc đăng trên trang của đơn vị. Thể lệ cần nói rõ: quyền tác giả thuộc người viết; ban tổ chức được sử dụng bài đoạt giải và bài vào chung khảo trong phạm vi nào, thời hạn bao lâu, có trả nhuận bút khi in sách hay không, có được biên tập lại không và mức độ biên tập ra sao. Người viết thường chấp nhận biên tập chính tả và trình bày, nhưng không muốn bị sửa nội dung mà không được hỏi.

Với bài không đoạt giải, người viết nên được tự do gửi bài đi nơi khác sau khi kết quả công bố. Điều khoản giữ bài vô thời hạn là điều khiến người viết có nghề ngần ngại tham gia. Các câu chữ về chuyển giao quyền nên được luật sư soát trước khi phát hành; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về cách viết những điều khoản này cho đúng quy định về quyền tác giả.

Cuối cùng là cách trả lời người dự thi. Cuộc thi viết hay nhận câu hỏi vì sao bài của mình không vào vòng sau, được gửi tới ban tổ chức bằng thư hay tin nhắn. Không thể nhận xét riêng từng bài khi có hàng trăm bài, nhưng một bản nhận xét chung của ban giám khảo, nêu những điểm mạnh và điểm yếu phổ biến, trả lời được phần lớn những câu hỏi đó và cho thấy bài đã được đọc nghiêm túc.

Câu hỏi thường gặp

Cuộc thi viết nên nhận bài qua thư điện tử hay biểu mẫu trực tuyến?

Biểu mẫu trực tuyến giúp tách phần thông tin cá nhân và phần bài viết ngay từ lúc nộp, cấp mã số tự động và giảm việc thư ký phải làm tay. Thư điện tử vẫn dùng được với cuộc thi nhỏ, nhưng cần một người chuyên tách và mã hoá bài trước khi chuyển giám khảo.

Có nên công bố danh sách bài vào vòng sơ khảo không?

Công bố danh sách theo mã số hoặc theo tên bài giúp người dự thi biết tiến độ và tăng tính minh bạch. Không nên công bố kèm tên tác giả khi vòng chấm chưa kết thúc, vì có thể làm lộ danh tính với giám khảo ở các vòng sau.

Làm sao biết một bài có dùng AI để viết?

Không có cách nào chắc chắn chỉ từ việc đọc hay từ công cụ nhận diện. Cách thận trọng là quy định rõ trong thể lệ mức sử dụng được phép, yêu cầu người vào chung khảo cam kết và sẵn sàng nộp bản nháp hay lịch sử chỉnh sửa khi được hỏi, rồi xét từng trường hợp có bằng chứng.

Một người được gửi mấy bài?

Tuỳ quy mô và mục tiêu. Giới hạn một đến ba bài mỗi người giúp người viết tự chọn bài tốt nhất và giảm tải cho người đọc sơ khảo. Nếu không giới hạn, nên cân nhắc cơ chế để một người không thể giành nhiều giải cùng hạng mục.

Người đọc sơ khảo cần có tiêu chuẩn gì?

Người đọc sơ khảo nên là người đọc nhiều, có kinh nghiệm biên tập hoặc viết, và được hướng dẫn tiêu chí trước khi đọc. Họ không cần nổi tiếng, nhưng cần đọc kỹ, ghi lý do khi bỏ bài và không có quan hệ với người dự thi.

Có nên trao giải đồng hạng không?

Đồng hạng đôi khi là cách trung thực khi hai bài thật sự ngang nhau, nhưng dùng thường xuyên làm giải thưởng mất giá trị. Thể lệ nên cho phép ban giám khảo đồng hạng hoặc không trao một giải nếu chất lượng chưa đạt, và nói rõ cơ cấu giải khi đó thay đổi ra sao.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138