GiamKhao.comGiám Khảo
Viết thể lệ cuộc thi

Quy định dùng AI trong cuộc thi sáng tác: cách viết điều khoản cho thể lệ

Bốn mức chính sách về AI trong thể lệ cuộc thi ảnh, viết, thiết kế; cách định nghĩa dùng AI theo khâu, khai báo, bằng chứng và kiểm nghi vấn công bằng.

Vietnamese photographer in a Lam Dong pine forest reviewing a camera display that is blank, an organizer standing nearby holding a closed folder, medium shot from behind, misty morning

Thể lệ cuộc thi sáng tác bây giờ phải nói rõ về AI: được dùng hay không, nếu được thì ở khâu nào, khai báo ra sao, và ban tổ chức kiểm bằng cách nào. Im lặng về chuyện này không còn là trung lập; nó để mỗi người dự thi tự hiểu theo một kiểu, rồi đến lúc công bố kết quả mới cãi nhau xem bài đoạt giải có "dùng AI" hay không.

Không có chính sách đúng cho mọi cuộc thi. Cuộc thi ảnh báo chí khác cuộc thi minh hoạ sáng tạo, cuộc thi viết truyện ngắn khác cuộc thi ý tưởng khởi nghiệp. Bài này đưa ra bốn mức chính sách, cách định nghĩa "dùng AI" theo khâu để kiểm được, quy trình khai báo và xử lý nghi vấn. Câu mẫu tham khảo, nên để luật sư soát; ví dụ giả định.

Vì sao không thể để chuyện AI cho giám khảo tự cân nhắc

Công cụ tạo ảnh, viết văn, thiết kế bằng AI giờ có mặt khắp nơi, kể cả trong các phần mềm chỉnh ảnh và điện thoại thông dụng dưới dạng tính năng xoá vật thể, mở rộng khung, làm nét. Một người chụp ảnh có thể đã dùng AI mà không tự coi là "dùng AI"; một người khác có thể tạo toàn bộ bức ảnh bằng câu lệnh nhưng cho rằng việc chọn và sửa câu lệnh cũng là sáng tạo. Nếu thể lệ không vạch ranh giới, giám khảo sẽ phải tự vạch, và mỗi giám khảo vạch một chỗ.

Hậu quả thường thấy là tranh cãi sau khi công bố: cộng đồng phát hiện một bài đoạt giải có dấu hiệu tạo bằng AI, ban tổ chức không có điều khoản nào để xử lý, đành chọn giữa giữ nguyên trong sự phản đối hoặc thu hồi giải mà không có căn cứ. Cả hai đường đều làm hỏng uy tín cuộc thi.

Ngược lại, cấm triệt để mà không định nghĩa cũng gây rắc rối. Cấm "mọi hình thức dùng AI" về lý thuyết loại cả bài có dùng tính năng khử nhiễu tự động của máy ảnh hay kiểm chính tả của phần mềm soạn thảo. Ban tổ chức khi đó hoặc không áp dụng nổi, hoặc áp dụng tuỳ tiện. Vì vậy, viết về AI trong thể lệ là viết định nghĩa trước, chính sách sau.

Bốn mức chính sách và loại cuộc thi phù hợp

Chọn một mức cho cả cuộc thi, hoặc mỗi bảng thi một mức. Bảng dưới gợi ý mức hay dùng cho từng loại cuộc thi (mang tính tham khảo).

MứcNội dungPhù hợp với
1. Không cho phép tạo nội dung bằng AIChỉ cho chỉnh sửa cơ bản; cấm công cụ tạo hoặc thay thế nội dung chínhẢnh tư liệu, ảnh báo chí, cuộc thi viết về trải nghiệm thật
2. Cho phép AI ở khâu hỗ trợĐược dùng để kiểm lỗi, gợi ý, chỉnh sửa kỹ thuật; nội dung chính do người dự thi tạoPhần lớn cuộc thi viết, thiết kế, ảnh nghệ thuật
3. Cho phép có khai báoĐược dùng AI ở mọi khâu, phải khai báo công cụ và khâu đã dùng; giám khảo cân nhắc khi chấmCuộc thi ý tưởng, sáng kiến, cuộc thi nội bộ khuyến khích dùng công cụ mới
4. Bảng riêng cho tác phẩm có AITách bảng truyền thống và bảng có AI, tiêu chí chấm riêngCuộc thi minh hoạ, thiết kế, nghệ thuật số muốn đón cả hai hướng

Mức 2 nghe hợp lý nhất nhưng khó áp dụng nhất, vì ranh giới giữa "hỗ trợ" và "tạo nội dung" phải được định nghĩa rất cụ thể. Mức 3 và 4 dễ vận hành hơn vì chuyển trọng tâm từ cấm sang minh bạch. Mức 1 phù hợp khi giá trị cốt lõi của cuộc thi là tính xác thực, như ảnh ghi lại sự việc thật.

Định nghĩa "dùng AI" theo khâu để kiểm được

Khâu ý tưởng. Dùng AI để gợi ý chủ đề, dàn ý, phác thảo bố cục. Phần lớn cuộc thi không cấm khâu này vì khó kiểm và gần với việc tham khảo sách báo; nếu muốn cấm, phải nói rõ.

Khâu tạo nội dung chính. AI tạo ra phần lớn hình ảnh, văn bản, giai điệu xuất hiện trong bài. Đây là khâu mà mức 1 và 2 cấm, mức 3 yêu cầu khai báo.

Khâu chỉnh sửa có thay đổi nội dung. Xoá hoặc thêm vật thể, người, mở rộng khung hình bằng AI, viết lại đoạn văn. Với ảnh tư liệu, khâu này thường bị cấm; với ảnh nghệ thuật, có thể cho phép kèm khai báo.

Khâu chỉnh sửa kỹ thuật. Khử nhiễu, làm nét, cân màu, kiểm chính tả, dù công cụ có dùng AI bên trong. Hầu hết cuộc thi cho phép khâu này; thể lệ nên nói thẳng để người dự thi không lo lắng thừa.

Tính năng có sẵn trên thiết bị. Điện thoại và máy ảnh tự xử lý ảnh khi chụp. Thể lệ nên coi xử lý mặc định của thiết bị là chấp nhận được, trừ cuộc thi đòi hỏi tệp thô từ máy ảnh.

Khai báo và bằng chứng: quy trình gọn cho cả hai bên

Dù chọn mức nào, khai báo và bằng chứng là công cụ chính để vận hành chính sách. Quy trình gợi ý:

  1. Phiếu đăng ký có mục khai báo: đã dùng công cụ AI ở khâu nào, loại công cụ gì, phần nào của bài là do AI tạo hoặc thay đổi.
  2. Thể lệ yêu cầu người dự thi giữ bằng chứng quá trình: tệp gốc từ máy ảnh, các bản nháp, tệp thiết kế có các lớp, lịch sử chỉnh sửa nếu phần mềm có lưu.
  3. Với mức 3 và 4, có thể yêu cầu kèm tóm tắt các câu lệnh chính đã dùng và mô tả phần người dự thi tự làm.
  4. Ở vòng chung khảo, ban tổ chức yêu cầu bằng chứng của các bài vào vòng này trong một thời hạn ngắn.
  5. Người có chuyên môn xem bằng chứng, đối chiếu với khai báo, ghi kết quả vào hồ sơ.
  6. Bài không cung cấp được bằng chứng hoặc khai báo sai được xử lý theo điều khoản vi phạm: chuyển bảng hoặc loại bài, có quyền giải trình.

Yêu cầu tệp gốc là cách kiểm hiệu quả nhất với cuộc thi ảnh. Với cuộc thi viết, bản nháp có ngày tháng và lịch sử phiên bản trong phần mềm soạn thảo là bằng chứng hữu ích. Khi người dự thi đưa bản nháp hoặc câu lệnh lên công cụ AI để chuẩn bị khai báo, nhắc họ che thông tin cá nhân của người khác có trong bài.

Đừng kết luận chỉ bằng công cụ phát hiện AI

Các công cụ tự nhận là phát hiện được văn bản hoặc ảnh do AI tạo có độ chính xác hạn chế và có thể báo nhầm. Văn bản viết theo lối chuẩn mực, ít cảm xúc, hoặc của người viết tiếng Việt không phải tiếng mẹ đẻ, có khi bị đánh giá là "giống AI". Ảnh chụp kỹ thuật cao, hậu kỳ mượt có thể bị nghi ngờ oan. Ngược lại, bài tạo bằng AI rồi chỉnh sửa có thể qua được công cụ.

Vì vậy, thể lệ không nên viết rằng ban tổ chức sẽ "dùng phần mềm kiểm tra AI và loại bài có kết quả trên một ngưỡng nào đó". Công cụ chỉ nên là một trong nhiều tín hiệu để đặt nghi vấn. Căn cứ để kết luận phải là bằng chứng quá trình sáng tạo và giải trình của người dự thi, được người có chuyên môn xem xét.

Một cách kiểm khác hiệu quả là phỏng vấn ngắn ở vòng chung khảo: người dự thi trình bày quá trình làm bài, trả lời vài câu về lựa chọn bố cục, cách xử lý ánh sáng, lý do chọn chi tiết trong truyện. Người tự làm thường trả lời được rõ ràng, còn người không làm sẽ lúng túng. Nếu dùng cách này, thể lệ cần nói trước rằng ban tổ chức có thể mời trao đổi.

Quyền tác giả với phần do AI tạo: ảnh hưởng tới điều khoản dùng bài

Theo cách tiếp cận phổ biến trong pháp luật quyền tác giả, kể cả Luật Sở hữu trí tuệ của Việt Nam, tác phẩm được bảo hộ là sản phẩm sáng tạo của con người. Phần nội dung do AI tạo ra tự động, không có đóng góp sáng tạo đáng kể của người, có thể không được bảo hộ như một tác phẩm. Đây là vấn đề còn đang được bàn ở nhiều nước và có thể thay đổi; ban tổ chức nên coi đây là nguyên lý tham khảo và kiểm hướng dẫn hiện hành.

Hệ quả thực tế cho thể lệ: nếu ban tổ chức định dùng bài đoạt giải lâu dài, như làm logo hay linh vật, một bài tạo chủ yếu bằng AI có thể khiến quyền của ban tổ chức đối với thiết kế đó kém chắc chắn, khó ngăn bên khác dùng tương tự. Ngoài ra, mỗi công cụ AI có điều khoản sử dụng riêng về quyền đối với nội dung tạo ra; người dự thi phải bảo đảm việc dùng công cụ không vi phạm các điều khoản đó.

Vì vậy với cuộc thi chọn sản phẩm để dùng thật, mức 1 hoặc 2 thường an toàn hơn. Với cuộc thi mang tính khuyến khích sáng tạo, mức 3 hoặc 4 vẫn ổn, miễn là điều khoản quyền sử dụng ghi rõ người dự thi chịu trách nhiệm về quyền đối với phần do công cụ tạo. Câu hỏi cụ thể cho cuộc thi của bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Câu mẫu cho từng mức

Câu mẫu do trang tự soạn, tham khảo, nên để luật sư soát:

  • Mức 1. "Bài dự thi không được tạo, thêm, xoá hoặc thay thế nội dung bằng công cụ trí tuệ nhân tạo. Được phép chỉnh sửa kỹ thuật như cân màu, độ sáng, khử nhiễu, cắt khung. Người vào chung khảo cung cấp tệp gốc khi được yêu cầu."
  • Mức 2. "Người dự thi được dùng công cụ trí tuệ nhân tạo để kiểm lỗi, gợi ý và chỉnh sửa kỹ thuật. Nội dung chính của bài phải do người dự thi tự tạo. Việc dùng công cụ để tạo phần lớn hình ảnh hoặc văn bản của bài không được phép."
  • Mức 3. "Người dự thi được dùng công cụ trí tuệ nhân tạo ở mọi khâu, với điều kiện khai báo đầy đủ trong phiếu đăng ký công cụ đã dùng và phần nội dung do công cụ tạo. Khai báo không đúng là căn cứ loại bài."
  • Mức 4. "Cuộc thi có hai bảng: bảng truyền thống không dùng công cụ tạo nội dung bằng trí tuệ nhân tạo, và bảng sáng tạo có sử dụng công cụ này. Người dự thi tự chọn bảng và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình."
  • Câu chung. "Người dự thi bảo đảm việc dùng công cụ trí tuệ nhân tạo không vi phạm điều khoản sử dụng của công cụ và quyền của bên thứ ba."

Chính sách về AI có thể cần điều chỉnh qua từng mùa thi khi công cụ và quy định thay đổi. Ghi rõ phiên bản thể lệ và mùa thi áp dụng để tránh nhầm lẫn khi đối chiếu bài các năm.

Câu hỏi thường gặp

Có nên cấm hoàn toàn AI trong mọi cuộc thi không?

Không nhất thiết. Cấm hoàn toàn phù hợp với cuộc thi đề cao tính xác thực như ảnh tư liệu. Với nhiều cuộc thi khác, cho phép có khai báo hoặc tách bảng riêng giúp cuộc thi bắt kịp thực tế mà vẫn công bằng. Quan trọng là định nghĩa rõ và áp dụng nhất quán.

Tính năng xoá vật thể trong ứng dụng chỉnh ảnh trên điện thoại có tính là dùng AI không?

Nếu thể lệ không định nghĩa, câu trả lời sẽ gây tranh cãi. Tính năng này thay đổi nội dung ảnh, nên với cuộc thi ảnh tư liệu thường bị coi là không được phép. Thể lệ nên nêu rõ các thao tác thay đổi nội dung, bất kể công cụ nào thực hiện.

Giám khảo có nên biết bài nào có dùng AI khi chấm không?

Với mức 3, giám khảo nên biết nội dung khai báo để cân nhắc phần đóng góp của người dự thi theo tiêu chí. Với mức 4, giám khảo chấm từng bảng theo tiêu chí riêng. Với mức 1 và 2, việc kiểm thuộc về ban tổ chức, giám khảo chấm bài như bình thường.

Người dự thi dùng AI dịch bài từ tiếng Việt sang tiếng Anh có vi phạm không?

Phụ thuộc thể lệ và loại cuộc thi. Với cuộc thi viết bằng tiếng Anh, chất lượng ngôn ngữ là một phần tiêu chí, dịch bằng máy có thể bị coi là dùng AI tạo nội dung. Thể lệ nên nêu rõ trường hợp này nếu đối tượng dự thi có nhiều người viết bằng ngôn ngữ thứ hai.

Bài bị nghi tạo bằng AI nhưng người dự thi không có tệp gốc thì xử lý sao?

Nếu thể lệ đã yêu cầu giữ tệp gốc, không cung cấp được là căn cứ xử lý theo điều khoản vi phạm sau khi cho giải trình. Nếu thể lệ không yêu cầu, ban tổ chức nên xem xét các bằng chứng khác và giải trình, thận trọng trước khi loại bài vì thiếu căn cứ rõ.

Có nên yêu cầu người dự thi nộp câu lệnh đã dùng không?

Với cuộc thi cho phép AI có khai báo, yêu cầu tóm tắt các câu lệnh chính giúp giám khảo hiểu phần đóng góp của người dự thi. Không nên đòi toàn bộ lịch sử trò chuyện với công cụ vì có thể chứa thông tin riêng; chỉ cần phần liên quan trực tiếp tới bài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138