GiamKhao.comGiám Khảo
Kỹ năng giám khảo và quyền thí sinh

Cách viết nhận xét bài dự thi: lời phê của giám khảo giúp người dự thi làm tốt hơn

Lời nhận xét bài dự thi có ích gồm ba phần: điều làm được, điều chưa tới theo tiêu chí, một hướng làm tiếp. Cách viết gọn, công bằng, không làm tổn thương.

Middle-aged Vietnamese woman judge writing notes by hand at a wooden desk in a quiet Hanoi office, stack of blank feedback sheets, warm morning light, face turned away

Một lời nhận xét bài dự thi có ích chỉ cần ba thứ: chỉ ra cụ thể điều bài đã làm được, nói rõ điều chưa tới gắn với một tiêu chí của cuộc thi, và gợi một hướng làm tiếp mà người dự thi tự làm được. Thiếu một trong ba, lời phê dễ thành câu khen xã giao hoặc câu chê khiến người ta chỉ muốn cãi.

Bài này viết cho người được mời làm giám khảo các cuộc thi dành cho người lớn: thi ảnh, thi viết, thi thiết kế, thi ý tưởng kinh doanh, thi tay nghề trong doanh nghiệp. Phần lớn ban tổ chức chỉ đưa phiếu chấm và một ô trống ghi "nhận xét", không ai hướng dẫn nên viết gì vào đó. Dưới đây là cách viết từ khung chung tới từng câu, kèm bảng so sánh câu mơ hồ với câu dùng được.

Lời nhận xét của giám khảo dùng để làm gì

Điểm số cho biết bài đứng ở đâu so với các bài khác; lời nhận xét cho biết vì sao. Với người dự thi, nhất là người không đạt giải, phần nhận xét thường là thứ duy nhất họ mang về sau nhiều tuần chuẩn bị. Một dòng viết cẩn thận có thể là lý do họ quay lại mùa sau với bài tốt hơn; một dòng viết qua loa dễ khiến họ nghĩ cuộc thi chấm cảm tính.

Với ban tổ chức, nhận xét là bằng chứng giám khảo đã đọc bài thật. Khi có người hỏi lại kết quả, ban tổ chức mở phiếu chấm ra và thấy giám khảo đã ghi cụ thể ảnh bị cháy sáng vùng trời, bài viết lạc đề ở đoạn thứ ba, bản thiết kế chưa thử ở kích thước nhỏ, thì việc giải thích dễ hơn nhiều so với một phiếu chỉ có con số.

Với chính giám khảo, viết nhận xét buộc bạn gọi tên lý do cho điểm của mình. Nhiều người chấm có kinh nghiệm thừa nhận rằng có lúc họ cho điểm theo ấn tượng chung rồi mới tìm lý do; khi phải viết ra, họ phát hiện điểm đó không khớp với điều mình thấy và tự sửa. Vì vậy nên coi lời nhận xét là một phần của việc chấm, không phải phần trang trí làm sau cùng.

Cũng cần phân biệt nhận xét gửi người dự thi với ghi chú nội bộ cho ban giám khảo. Ghi chú nội bộ có thể ngắn, dùng từ chuyên môn, ghi cả nghi vấn như "cần kiểm tra ảnh này đã đăng ở đâu chưa". Nhận xét gửi ra ngoài phải viết cho người đọc không có mặt trong phòng chấm, không biết các bài khác, và có cảm xúc với bài của mình. Nếu phiếu chấm chỉ có một ô, nên hỏi ban tổ chức ô đó có gửi cho người dự thi hay không trước khi viết.

Ba phần của một lời nhận xét có ích

Phần một: điều bài đã làm được, có dẫn chỗ cụ thể. Không viết "bài khá tốt" mà viết bài làm tốt ở đâu: "Cách mở đầu bằng một cảnh ở chợ sáng kéo người đọc vào ngay", "Bảng tính chi phí trong đề án có giả định rõ ràng, dễ kiểm lại". Câu khen cụ thể cho người dự thi biết nên giữ gì, đồng thời cho họ thấy giám khảo đã đọc kỹ, nên họ sẵn lòng nghe phần tiếp theo.

Phần hai: điều chưa tới, gắn với một tiêu chí của cuộc thi. Đây là phần khó nhất. Hãy neo vào tiêu chí đã công bố trong thể lệ: "Tiêu chí tính khả thi chiếm phần lớn số điểm, nhưng đề án chưa nói nguồn vốn ban đầu đến từ đâu". Khi lời phê dựa trên tiêu chí ai cũng đọc được, người dự thi khó cho rằng giám khảo chấm theo sở thích riêng.

Phần ba: một hướng làm tiếp mà người dự thi tự làm được. Chỉ cần một gợi ý, không cần năm. "Thử chụp lại cảnh này vào cuối chiều khi nắng xiên để vùng tối có chi tiết" hoặc "Nên rút phần giới thiệu bản thân xuống còn một đoạn để dành chỗ cho sản phẩm". Gợi ý phải nằm trong tầm tay của họ, tránh những việc cần thêm tiền hay thiết bị đắt.

Thứ tự nên giữ nhưng đừng thành công thức. Mô hình khen trước, góp ý sau, gợi ý cuối là điểm xuất phát hợp lý. Tuy vậy nếu mọi phiếu đều mở bằng một câu khen giống hệt nhau, người dự thi sẽ nhận ra và bỏ qua phần khen. Với bài có vấn đề lớn như lạc đề hoàn toàn, nên nói thẳng điều đó trước, rồi mới ghi nhận điểm mạnh nếu có.

Viết theo tiêu chí, không viết theo cảm giác

Trước khi chấm bài đầu tiên, hãy đọc lại bảng tiêu chí và ghi ra giấy riêng các mô tả mức điểm. Khi viết nhận xét cho mỗi bài, đặt bảng đó bên cạnh và hỏi: điểm mạnh mình vừa ghi thuộc tiêu chí nào, điểm yếu thuộc tiêu chí nào. Nếu một ý không thuộc tiêu chí nào, có thể đó là sở thích riêng của bạn, và nên cân nhắc có ghi vào hay không.

Ví dụ giả định: một cuộc thi ảnh về đời sống đô thị có ba tiêu chí là bám chủ đề, kỹ thuật và cảm xúc. Một giám khảo không thích ảnh đen trắng và định viết "nên chụp màu sẽ sinh động hơn". Thể lệ không yêu cầu ảnh màu, và ảnh đen trắng đó bám chủ đề rất sát. Câu nhận xét đúng tinh thần tiêu chí sẽ là bàn về độ tương phản và chi tiết vùng tối, không bàn về lựa chọn đen trắng.

Viết theo tiêu chí còn giúp lời nhận xét khớp với điểm số. Người dự thi rất nhạy với chỗ lệch: đọc một đoạn nhận xét toàn lời khen mà điểm lại thấp, họ sẽ nghi có điều gì đó bị giấu. Nếu bạn cho điểm thấp ở tiêu chí kỹ thuật, phần nhận xét phải có ít nhất một câu nói về kỹ thuật. Nếu bạn cho điểm cao, cũng nên nói vì sao để người dự thi biết điểm mạnh ấy là thật chứ không phải may.

Trường hợp cuộc thi không có bảng tiêu chí chi tiết, chỉ ghi chung chung như "sáng tạo, ý nghĩa", bạn nên đề nghị ban tổ chức thống nhất với cả ban giám khảo vài câu mô tả mỗi tiêu chí trước khi chấm. Nếu không kịp, ít nhất hãy tự viết ra cách mình hiểu từng tiêu chí và dùng nhất quán cho mọi bài.

Câu nhận xét mơ hồ và câu dùng được

Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu giám khảo hay viết vội và cách viết lại để người dự thi hiểu được và làm theo được. Các câu đều là ví dụ giả định cho những loại cuộc thi khác nhau.

Câu viết vộiVấn đềCách viết lại
Ảnh đẹp nhưng chưa đủ ấn tượng.Không nói đẹp ở đâu, thiếu ở đâu.Bố cục cân và ánh sáng tốt; chủ thể chính nhỏ so với khung hình nên mắt người xem chưa biết dừng ở đâu.
Bài viết còn lan man.Người dự thi không biết đoạn nào thừa.Đoạn thứ hai và thứ ba cùng kể về tuổi thơ, có thể gộp lại để dành chỗ cho phần kết.
Ý tưởng hay nhưng khó thực hiện.Không chỉ ra rào cản cụ thể.Đề án chưa nêu ai sẽ vận hành điểm thu gom và chi phí vận chuyển mỗi tháng tính thế nào.
Thiết kế chưa chuyên nghiệp.Chữ "chuyên nghiệp" quá rộng, dễ gây tự ái.Biểu tượng mất chi tiết khi thu nhỏ; nên thử ở kích thước nhỏ trước khi chốt nét.
Cần cố gắng hơn.Không có thông tin nào dùng được.Nên đọc lại tiêu chí bám chủ đề: bài nói nhiều về sản phẩm nhưng chủ đề năm nay là trải nghiệm khách hàng.

Điểm chung của cột bên phải là mỗi câu chỉ vào một chỗ có thật trong bài và để ngỏ cách sửa. Bạn không cần viết dài; một đến ba câu như vậy đủ cho phần lớn bài ở vòng sơ khảo.

Độ dài và giọng điệu theo từng vòng

Không phải vòng nào cũng cần viết như nhau. Cân thời gian của bạn theo mức độ người dự thi cần và theo cam kết của ban tổ chức.

  • Vòng sơ khảo với hàng trăm bài: một đến hai câu, tập trung vào lý do chính bài được vào hay không được vào vòng sau. Nếu ban tổ chức chỉ gửi kết quả mà không gửi nhận xét, ghi chú nội bộ là đủ.
  • Vòng bán kết: ba đến năm câu, đủ ba phần khen, góp ý, gợi ý. Đây là vòng người dự thi đã đầu tư nhiều, họ cần biết khoảng cách còn lại với nhóm dẫn đầu.
  • Vòng chung khảo: nhận xét đầy đủ cho từng bài, có thể dài một đoạn, đặc biệt với những bài không đạt giải. Người đạt giải cao cũng cần góp ý, vì nhiều người sẽ tiếp tục dự những cuộc thi lớn hơn.
  • Nhận xét nói trực tiếp sau phần thuyết trình: ngắn hơn bản viết, chọn một điểm mạnh và một điểm cần cải thiện, nói bằng giọng bình tĩnh. Đừng cố liệt kê hết trước khán giả.
  • Nhận xét công khai trên trang của cuộc thi: chỉ viết những gì người dự thi đã đồng ý cho công bố, tránh chỉ trích nặng trước đông người.

Giọng điệu chung nên là giọng một người cùng nghề đang góp ý cho người đến sau: thẳng thắn nhưng tôn trọng, không dạy đời, không đùa cợt. Người lớn dự thi thường có nghề nghiệp, có tự trọng; lời phê nặng tay hiếm khi giúp họ tiến bộ hơn lời phê rõ ràng.

Những kiểu câu nên tránh

Một số kiểu câu thường làm hỏng cả lời nhận xét dù phần còn lại rất tốt. Đọc lại phiếu trước khi nộp và soát theo danh sách này.

  • Câu nhận xét về con người thay vì về bài: "bạn thiếu tư duy", "có vẻ người viết chưa trải nghiệm nhiều". Hãy nói về những gì trên trang giấy hoặc trong khung hình.
  • So sánh trực tiếp với bài khác có thể nhận ra: "không bằng bài về làng gốm". Người dự thi không xem được bài kia, và việc so sánh dễ thành mầm khiếu nại.
  • Lời khen kèm "nhưng" dùng như con dao: mọi câu khen đều bị câu sau xoá đi. Nên tách khen và góp ý thành hai câu riêng.
  • Đoán động cơ: "có lẽ bạn chép ý tưởng này ở đâu đó". Nếu nghi đạo nhái, báo ban tổ chức theo quy trình, không viết vào nhận xét.
  • Từ ngữ tuyệt đối như "hoàn toàn sai", "không có giá trị gì". Gần như không bài nào xứng với những chữ này.
  • Thuật ngữ khó hiểu mà không giải thích, khi cuộc thi dành cho người không chuyên.
  • Nhận xét về ngoại hình, giọng vùng miền, tuổi tác của người dự thi khi chấm phần trình bày trực tiếp.

Nếu sau khi soát mà phiếu của bạn chỉ còn vài chữ, đó là dấu hiệu bạn cần đọc lại bài một lần nữa trước khi viết.

Quy trình viết nhận xét khi phải chấm nhiều bài

Chấm năm mươi hay một trăm bài trong một tuần, ai cũng mệt và câu chữ dễ lặp. Quy trình dưới giúp lời nhận xét giữ chất lượng từ bài đầu tới bài cuối.

  1. Đọc bài lần đầu trọn vẹn, chưa ghi điểm, chỉ ghi vài chữ khoá về ấn tượng ban đầu.
  2. Đọc lần hai với bảng tiêu chí bên cạnh, đánh dấu một chỗ mạnh nhất và một chỗ yếu nhất gắn với tiêu chí.
  3. Cho điểm từng tiêu chí, rồi viết ngay phần nhận xét khi bài còn rõ trong đầu, đừng để dồn cuối ngày.
  4. Viết theo khung ba phần, mỗi phần một câu; chỉ thêm câu khi thật sự có thông tin mới.
  5. Sau mỗi khoảng mười bài, đọc lướt lại các nhận xét vừa viết để phát hiện câu bị lặp nguyên văn và điều chỉnh.
  6. Nghỉ giữa các lượt chấm; tránh viết nhận xét khi đang mệt vì giọng văn sẽ cộc hơn bạn nghĩ.
  7. Trước khi nộp, đọc lại toàn bộ với câu hỏi: nếu bài này là của mình, mình có hiểu và chấp nhận được lời phê này không.

Một số giám khảo lập sẵn kho câu mở đầu cho từng tiêu chí để tiết kiệm thời gian. Cách đó dùng được nếu phần giữa câu luôn chỉ vào chi tiết riêng của từng bài. Câu mẫu chỉ là giàn giáo, không thay được việc đọc.

Câu hỏi thường gặp

Giám khảo có bắt buộc phải viết nhận xét cho mọi bài dự thi không?

Tuỳ quy chế của từng cuộc thi. Nhiều cuộc thi chỉ cam kết gửi nhận xét cho bài vào vòng cuối. Bạn nên hỏi ban tổ chức ngay khi nhận lời để biết vòng nào cần viết, viết cho ai đọc và độ dài mong muốn, tránh làm thừa hoặc làm thiếu.

Nên viết nhận xét dài bao nhiêu thì vừa?

Ở vòng sơ khảo một đến hai câu là đủ, vòng bán kết khoảng ba đến năm câu, vòng chung khảo có thể một đoạn. Thước đo không phải số chữ mà là người dự thi đọc xong có biết bài mình mạnh ở đâu, yếu ở đâu và nên sửa gì hay không.

Bài quá yếu thì có nên viết thẳng là không đạt yêu cầu?

Bạn nên nói rõ bài chưa đáp ứng tiêu chí nào, nhưng nên nói về bài chứ không nói về người. Ví dụ ghi bài chưa bám chủ đề vì lý do cụ thể, thay vì viết bài kém. Nếu có điểm nào làm được, dù nhỏ, vẫn nên ghi nhận để người đó có chỗ bám mà tiến lên.

Có nên dùng câu mẫu soạn sẵn để viết nhanh hơn không?

Có thể dùng câu mẫu cho phần khung như cách mở câu theo từng tiêu chí, nhưng phần nội dung phải chỉ vào chi tiết riêng của từng bài. Người dự thi thường so nhận xét với nhau; thấy câu giống hệt, họ sẽ cho rằng giám khảo không đọc bài.

Nhận xét của các giám khảo khác nhau trái ngược nhau thì xử lý sao?

Điều này bình thường vì mỗi người có chuyên môn và góc nhìn riêng. Ban tổ chức có thể gửi riêng từng ý kiến hoặc nhờ trưởng ban tổng hợp. Nếu tổng hợp, nên giữ những điểm cả ban đồng ý và ghi rõ chỗ ý kiến còn khác nhau, không cố ép thành một giọng.

Có nên nhận xét bài của người quen nếu được phân công không?

Không nên. Nếu nhận ra bài của người thân, học trò, đồng nghiệp gần hoặc đối tác, bạn nên báo trưởng ban và xin rút khỏi việc chấm bài đó. Lời nhận xét của bạn dù công tâm vẫn có thể bị nghi ngờ, và điều đó ảnh hưởng tới uy tín của cả cuộc thi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138