GiamKhao.comGiám Khảo
Kỹ năng giám khảo và quyền thí sinh

Đạo đức giám khảo: bảo mật, giữ khoảng cách với người dự thi và cách nói sau cuộc thi

Đạo đức giám khảo gồm giữ bí mật bài và điểm, không liên lạc riêng với người dự thi, cẩn trọng trên mạng xã hội và biết từ chối áp lực từ bất kỳ ai.

Panel of four Vietnamese adult judges seated around a round table in a closed meeting room in Can Tho, papers turned face down, hands folded, viewed from a high corner

Đạo đức giám khảo xoay quanh bốn việc: giữ kín bài dự thi, điểm số và nội dung thảo luận cho tới khi ban tổ chức công bố; không liên lạc riêng hay nhận quà từ người dự thi; cẩn trọng khi nói trên mạng xã hội; và không để bất kỳ ai, kể cả nhà tài trợ, tác động vào kết quả ngoài quy trình chấm. Những việc này nghe hiển nhiên, nhưng phần lớn sự cố về uy tín của cuộc thi đến từ những lúc giám khảo lơ là chúng một chút.

Bài này đi qua từng tình huống thường gặp, từ tin nhắn hỏi thăm của người dự thi tới câu hỏi của phóng viên sau lễ trao giải, với cách xử lý cụ thể. Nội dung áp dụng cho các cuộc thi người lớn do doanh nghiệp, hội nhóm, cộng đồng hay cơ quan tổ chức.

Đạo đức giám khảo gồm những gì

Một cuộc thi chỉ có giá trị khi người dự thi tin rằng bài của mình được chấm theo đúng thể lệ. Giám khảo là người giữ niềm tin đó. Đạo đức giám khảo vì thế không phải những quy tắc trừu tượng, mà là các hành vi cụ thể giúp người dự thi, nhà tài trợ và công chúng tin vào kết quả.

Có thể chia đạo đức giám khảo thành bốn nhóm. Nhóm thứ nhất là công tâm: chấm theo tiêu chí, khai báo và tránh xung đột lợi ích. Nhóm thứ hai là bảo mật: giữ kín những gì biết được trong quá trình chấm. Nhóm thứ ba là khoảng cách: không có quan hệ riêng với người dự thi trong thời gian cuộc thi diễn ra. Nhóm thứ tư là trách nhiệm phát ngôn: nói về cuộc thi một cách chính xác và tôn trọng.

Nhiều cuộc thi có quy chế giám khảo bằng văn bản, nhưng nhiều cuộc thi nhỏ thì không. Khi không có văn bản, bạn vẫn nên tự áp dụng những chuẩn mực dưới đây, vì khi xảy ra tranh cãi, người ta sẽ không hỏi quy chế có ghi hay không, mà hỏi giám khảo đã làm gì.

Bài viết về lập ban giám khảo trên trang này đã nói phần xung đột lợi ích ở góc độ ban tổ chức. Ở đây, trọng tâm là những gì từng giám khảo cần tự làm hằng ngày trong và sau mùa chấm.

Bảo mật trong và sau cuộc thi

Nội dung bài dự thi. Ý tưởng kinh doanh, bản thiết kế, bài viết chưa công bố là tài sản của người dự thi. Giám khảo không chia sẻ, không bàn với người ngoài ban giám khảo, không dùng cho công việc riêng. Việc dùng lại ý tưởng của một bài dự thi, dù chỉ là cảm hứng, có thể gây tranh chấp về quyền tác giả và làm mất uy tín nghiêm trọng.

Điểm số và nhận xét nội bộ. Trước khi công bố, không tiết lộ điểm hay thứ hạng cho ai, kể cả người thân hay đồng nghiệp tò mò. Sau khi công bố, chỉ chia sẻ những gì ban tổ chức đã công khai. Ghi chú nội bộ của bạn có thể chứa nhận định thẳng thắn mà người dự thi không nên đọc theo cách đó.

Nội dung thảo luận của ban giám khảo. Những gì các giám khảo nói với nhau trong buổi bàn bạc là để đi tới quyết định chung. Kể lại ai đã bênh bài nào, ai phản đối bài nào dễ biến bất đồng chuyên môn bình thường thành chuyện cá nhân.

Dữ liệu cá nhân của người dự thi. Họ tên, số điện thoại, nơi làm việc, ảnh chân dung trong hồ sơ dự thi chỉ được dùng cho việc chấm. Không lưu lại sau khi kết thúc nếu không có thoả thuận, không chuyển cho bên thứ ba, không dùng để liên hệ riêng.

Thời hạn bảo mật. Bảo mật không chấm dứt ở lễ trao giải. Với bài không đạt giải và không được công bố, nghĩa vụ giữ kín nội dung kéo dài lâu hơn nhiều. Nếu có cam kết bảo mật bằng văn bản, hãy đọc kỹ thời hạn ghi trong đó.

Giữ khoảng cách với người dự thi

Trong thời gian cuộc thi diễn ra, nhiều người dự thi sẽ tìm cách tiếp cận giám khảo, phần lớn vì hồi hộp chứ không phải vì ý xấu. Cách xử lý tốt nhất là nhất quán và lịch sự.

  • Không trả lời câu hỏi về bài dự thi cụ thể qua tin nhắn riêng. Có thể đáp ngắn rằng mọi thắc mắc xin gửi về ban tổ chức để được trả lời chung.
  • Không góp ý riêng cho người dự thi trước hạn nộp bài, kể cả khi họ là người quen, vì điều đó tạo lợi thế không công bằng.
  • Không nhận quà, lời mời ăn uống hay hỗ trợ dưới bất kỳ hình thức nào từ người dự thi hoặc người đại diện cho họ trong thời gian cuộc thi.
  • Không kết bạn, theo dõi hay tương tác với tài khoản mạng xã hội của người dự thi đang trong cuộc thi nếu trước đó chưa quen.
  • Khi gặp người dự thi tại sự kiện, giữ thái độ thân thiện nhưng không bàn về bài, về điểm hay về các giám khảo khác.
  • Nếu người dự thi gây áp lực, đe doạ hoặc hứa hẹn lợi ích, lưu lại tin nhắn và báo ngay cho ban tổ chức.

Sau khi kết quả chính thức đã công bố và cuộc thi khép lại, việc gặp gỡ, trao đổi chuyên môn với người dự thi là bình thường, thậm chí có ích cho cộng đồng nghề. Ranh giới nằm ở thời điểm: trước công bố là giám khảo, sau công bố mới là đồng nghiệp.

Mạng xã hội: nên và không nên

Mạng xã hội là nơi nhiều giám khảo vô tình gây rắc rối nhất, vì một dòng trạng thái tưởng vô hại có thể bị chụp lại và hiểu theo cách khác. Bảng dưới gợi ý cách xử lý theo từng giai đoạn.

Giai đoạnCó thể đăngKhông nên đăng
Trước khi nhận bàiThông báo mình tham gia ban giám khảo nếu ban tổ chức đồng ýGợi ý bài kiểu gì sẽ thắng, gu cá nhân quá cụ thể
Trong lúc chấmKhông đăng gì liên quan thì an toàn nhấtẢnh phòng chấm, bàn có bài dự thi, cảm nghĩ về một bài cụ thể, số bài đã chấm kèm bình luận
Sau khi có kết quả nội bộ, chưa công bốKhông đăng gìNhững câu ẩn ý như "năm nay có bất ngờ lớn"
Sau khi công bốChúc mừng người đạt giải, chia sẻ bài đạt giải ban tổ chức đã công khai, cảm nhận chung về mùa thiChê bài không đạt giải, tiết lộ ai bỏ phiếu thế nào, tranh luận với người dự thi trong phần bình luận

Nếu có người bình luận nghi ngờ kết quả dưới bài đăng của bạn, đừng tranh luận tay đôi. Hãy trả lời ngắn rằng mọi thắc mắc xin gửi về ban tổ chức theo quy trình khiếu nại, và báo ban tổ chức biết.

Khi bị gây áp lực hoặc phát hiện điều bất thường

Áp lực có thể đến từ nhiều phía: lãnh đạo doanh nghiệp tổ chức cuộc thi nội bộ muốn phòng ban mình đoạt giải, nhà tài trợ muốn sản phẩm của đối tác được vinh danh, người quen nhờ xem giúp. Các bước sau giúp bạn xử lý mà không phải tự gánh một mình.

  1. Ghi lại cụ thể: ai nói, nói gì, lúc nào, bằng hình thức nào. Lưu tin nhắn nếu có.
  2. Không hứa hẹn, không đồng ý ngầm. Trả lời rằng bạn chấm theo tiêu chí đã công bố và mọi đề nghị xin gửi tới ban tổ chức.
  3. Báo trưởng ban giám khảo hoặc đầu mối của ban tổ chức bằng văn bản.
  4. Nếu áp lực đến từ chính ban tổ chức, cân nhắc xin rút tên khỏi ban giám khảo và nêu lý do bằng văn bản.
  5. Nếu phát hiện bài dự thi có dấu hiệu đạo nhái, gian lận bình chọn hay vi phạm thể lệ, báo ban tổ chức kèm bằng chứng, không tự công khai.
  6. Với những trường hợp nghiêm trọng có thể liên quan tới pháp luật, như bị đe doạ hay bị đề nghị nhận tiền, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết nên làm gì tiếp theo.

Giữ bình tĩnh và giữ hồ sơ là hai việc quan trọng nhất. Một giám khảo có ghi chép rõ ràng về những gì đã xảy ra sẽ được bảo vệ tốt hơn nhiều so với người chỉ nhớ đại khái.

Nói gì sau khi kết quả được công bố

Sau lễ trao giải, giám khảo thường nhận nhiều câu hỏi: từ người dự thi muốn biết vì sao bài mình không đạt, từ phóng viên, từ người quen. Nguyên tắc chung là chỉ nói những gì phù hợp với vai trò của mình và đã được ban tổ chức đồng ý.

Khi người dự thi hỏi về bài của họ, bạn có thể hướng họ tới nhận xét chính thức hoặc kênh phản hồi của ban tổ chức. Nếu ban tổ chức cho phép giám khảo trao đổi trực tiếp, hãy nói về bài theo tiêu chí, không so với bài khác, không nói về điểm của giám khảo khác.

Khi phóng viên hỏi, hãy nói về tinh thần chung của mùa thi, xu hướng bài dự thi, điểm mạnh của các bài đạt giải. Tránh bình luận về những bài cụ thể không đạt giải hay về những tranh cãi đang diễn ra, trừ khi bạn là người phát ngôn chính thức.

Nếu có khiếu nại về kết quả, đừng tự bào chữa trên mạng hay trên báo. Quy trình khiếu nại do ban tổ chức điều hành; vai trò của bạn là cung cấp phiếu chấm, ghi chú và giải thích khi được yêu cầu. Dù trong lòng không đồng tình với một quyết định chung của ban, bạn cũng không nên công khai đổ lỗi cho đồng nghiệp. Bất đồng nên được nêu trong nội bộ, và nếu nghiêm trọng, có thể ghi vào biên bản.

Cuộc thi nội bộ doanh nghiệp: khó hơn vì ai cũng quen nhau

Ở cuộc thi ý tưởng, thi tay nghề hay thi tài năng trong một công ty, giám khảo thường là trưởng phòng, quản lý cấp trên, đôi khi là chính giám đốc. Người dự thi là nhân viên mà họ gặp mỗi ngày. Chấm ẩn danh gần như không thể vì ai cũng nhận ra phong cách, giọng nói hay đề tài của đồng nghiệp.

Trong hoàn cảnh này, đạo đức giám khảo cần thêm vài điều. Thứ nhất, không chấm bài của nhân viên trực tiếp dưới quyền mình, hoặc ít nhất không để điểm của mình quyết định thứ hạng của họ; ban tổ chức nên xếp chéo giữa các phòng. Thứ hai, tách bạch hoàn toàn kết quả cuộc thi với đánh giá công việc: không nhắc tới bài dự thi trong buổi đánh giá cuối năm, không để kết quả ảnh hưởng tới việc giao nhiệm vụ.

Thứ ba, cẩn trọng với những câu nói bên lề. Một nhận xét đùa ở hành lang như "bài của phòng kia yếu quá" có thể lan nhanh hơn mọi thông báo chính thức và làm hỏng không khí làm việc chung nhiều tuần sau đó. Cuộc thi nội bộ vốn nhằm gắn kết; giám khảo giữ lời là cách giữ cho mục tiêu đó không bị đảo ngược.

Câu hỏi thường gặp

Giám khảo có được kể cho người thân nghe về bài dự thi không?

Trước khi kết quả công bố thì không nên, kể cả kể chung chung. Người thân có thể vô tình nói lại với người khác. Sau khi công bố, bạn có thể chia sẻ về những bài đạt giải đã được ban tổ chức công khai, nhưng vẫn không nên kể về bài không đạt giải.

Người dự thi nhắn tin hỏi thăm giám khảo thì có phải là vi phạm không?

Thường thì không, phần lớn họ chỉ hồi hộp. Bạn không cần trách họ, chỉ cần trả lời lịch sự rằng mọi thắc mắc xin gửi về ban tổ chức. Nếu tin nhắn có nội dung gây áp lực, hứa hẹn lợi ích hay đe doạ, hãy lưu lại và báo ban tổ chức.

Giám khảo có được dùng bài dự thi làm ví dụ trong lớp học của mình không?

Chỉ khi bài đó đã được công bố công khai và việc dùng phù hợp với quyền tác giả, tốt nhất là có sự đồng ý của tác giả. Với bài không đạt giải hoặc chưa công bố, không nên dùng dù đã che tên, vì tác giả vẫn có thể nhận ra.

Nếu không đồng ý với kết quả chung của ban giám khảo thì có nên nói ra công khai?

Không nên nói công khai. Bạn có thể nêu ý kiến trong buổi họp và đề nghị ghi vào biên bản. Nếu cho rằng kết quả vi phạm nghiêm trọng thể lệ, hãy gửi văn bản cho ban tổ chức. Công khai bất đồng làm người dự thi mất niềm tin vào toàn bộ cuộc thi.

Có được nhận quà cảm ơn từ người đạt giải sau cuộc thi không?

Món quà nhỏ mang tính tinh thần sau khi cuộc thi đã khép lại thường không có vấn đề, nhưng nên từ chối quà có giá trị hoặc quà kèm lời nhờ vả cho các mùa sau. Nếu bạn tiếp tục làm giám khảo cho cuộc thi đó, tốt nhất là từ chối nhẹ nhàng mọi quà.

Ban tổ chức yêu cầu giám khảo đăng bài quảng bá cuộc thi có nên làm không?

Có thể, nếu nội dung chính xác và bạn đồng tình. Nên dùng nội dung ban tổ chức cung cấp, không tự hứa hẹn với người dự thi về cách chấm hay về khả năng đạt giải, và không đăng gì về bài dự thi khi cuộc thi chưa kết thúc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138