Ở vòng thuyết trình, câu hỏi của giám khảo nên giúp làm rõ những gì hồ sơ và phần trình bày chưa nói hết, kiểm tra người dự thi có thật sự hiểu và làm được điều họ đề xuất, chứ không phải để chứng tỏ giám khảo giỏi hơn hay để bắt bí. Một câu hỏi tốt là câu mà câu trả lời của nó làm thay đổi điểm bạn định cho.
Bài này dành cho giám khảo các cuộc thi ý tưởng kinh doanh, khởi nghiệp, hackathon, thi sáng kiến trong doanh nghiệp và những cuộc thi người lớn có phần trình bày trước hội đồng. Nội dung gồm cách chuẩn bị câu hỏi từ hồ sơ, các loại câu hỏi và lúc dùng, cách hỏi để người dự thi trả lời được, những câu nên tránh và cách chấm phần trả lời.
Phần hỏi đáp dùng để làm gì
Phần thuyết trình là thứ người dự thi đã tập nhiều lần; nó cho bạn thấy họ muốn bạn thấy gì. Phần hỏi đáp mới cho thấy họ hiểu tới đâu. Một đội có thể có bản trình chiếu rất đẹp do người khác làm giúp, nhưng khi được hỏi chi phí mỗi đơn hàng tính thế nào, câu trả lời sẽ cho biết đội có thật sự nắm con số hay không.
Phần hỏi đáp còn giúp công bằng hơn với những người trình bày không giỏi. Nhiều người có ý tưởng tốt nhưng hồi hộp trên sân khấu, nói nhanh, bỏ sót ý. Một câu hỏi đúng chỗ cho họ cơ hội nói lại phần quan trọng nhất. Ngược lại, người nói rất hay nhưng nội dung mỏng sẽ lộ ra khi bị hỏi sâu.
Với ban giám khảo, phần hỏi đáp là cơ hội kiểm tra những nghi vấn ghi được khi đọc hồ sơ: số liệu có nguồn không, sản phẩm mẫu đã thử với khách thật chưa, ai trong đội làm phần việc nào. Câu trả lời thường quyết định điểm ở các tiêu chí như tính khả thi, năng lực đội và mức độ hoàn thiện.
Vì thời gian hỏi đáp thường chỉ vài phút cho mỗi đội, mỗi câu hỏi đều quý. Một câu hỏi lạc đề hay một bài phát biểu dài trá hình làm câu hỏi lấy mất thời gian mà người dự thi có thể dùng để thể hiện mình.
Chuẩn bị câu hỏi từ hồ sơ
Câu hỏi tốt nhất thường được chuẩn bị từ trước, khi bạn đọc hồ sơ dự thi, chứ không nảy ra trên ghế giám khảo. Các bước sau giúp bạn vào phòng với danh sách câu hỏi sắc.
- Đọc hồ sơ của từng đội ít nhất một ngày trước buổi thuyết trình, ghi chú bên lề những chỗ chưa rõ, chưa có số liệu hoặc mâu thuẫn.
- Với mỗi chỗ ghi chú, viết ra một câu hỏi và gắn với tiêu chí chấm mà câu trả lời sẽ ảnh hưởng.
- Xếp câu hỏi theo mức quan trọng; chọn hai đến ba câu đầu bảng làm câu chính cho đội đó.
- Chuẩn bị một câu hỏi dự phòng phòng khi giám khảo khác đã hỏi trùng câu của bạn.
- Họp ngắn với các giám khảo khác trước buổi thuyết trình để chia các mảng hỏi, tránh hỏi trùng và để đội nào cũng được hỏi ở các tiêu chí chính.
- Trong lúc nghe thuyết trình, gạch bỏ những câu mà đội đã tự trả lời và ghi thêm câu mới nếu có điểm bất ngờ.
Có danh sách câu hỏi viết sẵn cũng giúp bạn đối xử đều giữa các đội. Khi mỗi đội đều được hỏi về những mảng tương tự như nguồn vốn, khách hàng, đối thủ, kết quả chấm sẽ dễ so sánh hơn.
Năm loại câu hỏi và khi nào dùng
Mỗi loại câu hỏi phục vụ một mục đích khác nhau. Bảng dưới có ví dụ giả định cho một cuộc thi ý tưởng kinh doanh ở cấp tỉnh.
| Loại câu hỏi | Mục đích | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Làm rõ | Hiểu đúng điều đội đã nói | Khi đội nói giá thành thấp hơn đối thủ, đội đang so với sản phẩm nào và ở khâu nào? |
| Kiểm chứng | Xem số liệu, kết quả có cơ sở không | Con số khách hàng quan tâm trong khảo sát được lấy từ bao nhiêu người, khảo sát ở đâu? |
| Mở rộng | Xem đội đã nghĩ xa tới đâu | Nếu bán tốt ở Đắk Lắk, đội định mở sang tỉnh khác thế nào và cần thêm gì? |
| Thử giả định | Xem đội phản ứng với rủi ro | Nếu nguyên liệu tăng giá mạnh trong mùa mưa, đội sẽ xử lý thế nào? |
| Phản tư | Xem đội học được gì | Trong quá trình thử nghiệm, điều gì khiến đội phải thay đổi ý tưởng ban đầu? |
Không cần dùng đủ năm loại cho mỗi đội. Với đội có hồ sơ còn nhiều chỗ mơ hồ, câu làm rõ và kiểm chứng quan trọng hơn. Với đội đã rất chắc, câu thử giả định và mở rộng giúp phân biệt mức xuất sắc với mức tốt.
Cách hỏi để người dự thi trả lời được
Mỗi câu một ý. Câu hỏi gộp ba ý trong một hơi khiến người dự thi chỉ nhớ ý cuối và bạn sẽ không biết họ có hiểu hai ý đầu không. Nếu cần hỏi nhiều điều, hãy hỏi từng câu và chờ trả lời.
Ngắn và rõ. Bỏ phần dẫn dắt dài, đi thẳng vào điều cần hỏi. Câu hỏi càng ngắn, thời gian còn lại cho câu trả lời càng nhiều.
Không đặt bẫy. Câu hỏi cố tình gài để người dự thi trả lời sai không giúp bạn chấm tốt hơn. Nếu bạn biết một số liệu trong hồ sơ sai, hãy hỏi thẳng nguồn của số liệu đó.
Cho thời gian suy nghĩ. Vài giây im lặng sau câu hỏi là bình thường. Đừng vội hỏi thêm hay gợi ý câu trả lời; người dự thi đang sắp xếp ý.
Dùng từ ngữ người dự thi hiểu. Với cuộc thi mở cho người không chuyên, tránh thuật ngữ chuyên ngành hoặc giải thích ngắn khi cần dùng. Mục đích là kiểm tra hiểu biết về chính ý tưởng của họ, không kiểm tra họ có biết thuật ngữ của bạn không.
Nghe hết câu trả lời. Đừng ngắt lời trừ khi câu trả lời đi quá xa và thời gian sắp hết. Khi buộc phải ngắt, hãy làm lịch sự và nói rõ lý do.
Những câu nên tránh
Một số câu hỏi làm hỏng không khí phòng thi và khiến người dự thi cảm thấy bị đối xử không công bằng. Chúng cũng dễ trở thành căn cứ khiếu nại sau này.
- Câu hỏi về đời tư, hoàn cảnh gia đình, tình trạng hôn nhân, tuổi tác, tôn giáo hay quê quán, trừ khi trực tiếp liên quan tới tiêu chí.
- Câu hỏi thực chất là bài giảng của giám khảo, kết thúc bằng câu "đội nghĩ sao".
- So sánh trực tiếp với một đội khác vừa trình bày: "đội trước làm tốt hơn phần này, đội giải thích được không".
- Câu hỏi nằm ngoài tiêu chí và ngoài phạm vi cuộc thi chỉ vì giám khảo tò mò.
- Câu hỏi giọng mỉa mai, gay gắt, hoặc đặt vấn đề như thể người dự thi đang gian dối khi chưa có bằng chứng.
- Câu hỏi về việc đội có quen ai trong ban tổ chức hay nhà tài trợ không.
Nếu bạn nghi ngờ đội vi phạm thể lệ, chẳng hạn ý tưởng đã từng đạt giải ở cuộc thi khác, đừng chất vấn trước hội trường. Hãy ghi lại và báo ban tổ chức để xác minh theo quy trình.
Chia lượt giữa các giám khảo và giữ đều thời gian
Khi có ba đến năm giám khảo cùng hỏi, nguy cơ lớn nhất là một người hỏi quá nhiều, hoặc mọi người cùng dồn vào một mảng mà bỏ sót mảng khác. Trưởng ban nên điều phối: nhắc thời gian, mời lần lượt từng người, và ngắt nhẹ khi một giám khảo chiếm quá lâu.
Một cách đơn giản là thống nhất mỗi giám khảo được hỏi tối đa một hoặc hai câu cho mỗi đội, thêm một lượt nếu còn thời gian. Người phụ trách bấm giờ thông báo khi còn một phút để giám khảo chọn câu quan trọng nhất cho cuối lượt.
Công bằng về thời gian giữa các đội cũng quan trọng. Đội trình bày sau cùng của buổi chiều không nên bị hỏi qua loa vì giám khảo đã mệt hay vì chương trình bị trễ. Nếu chương trình trễ, ban tổ chức nên rút ngắn đều cho mọi đội còn lại hoặc dời giờ kết thúc, không cắt riêng phần hỏi đáp của đội cuối.
Ghi lại câu hỏi và thời gian trả lời của từng đội vào biên bản giúp ban tổ chức chứng minh sự công bằng khi có ai thắc mắc.
Với vòng thuyết trình trực tuyến, việc chia lượt càng cần rõ hơn vì độ trễ đường truyền dễ khiến hai giám khảo nói chồng lên nhau, còn người dự thi thì không chắc nên trả lời ai trước. Trưởng ban nên gọi tên giám khảo trước mỗi câu hỏi, và nếu đường truyền của đội bị gián đoạn, ban tổ chức cần có quy định bù giờ áp dụng chung cho mọi đội thay vì xử lý tuỳ hứng từng trường hợp.
Chấm phần trả lời
Phần trả lời nên được chấm theo các tiêu chí đã công bố, không theo độ trơn tru của lời nói. Một người trả lời chậm, có lúc ấp úng nhưng đưa ra số liệu chính xác và lập luận chặt xứng đáng điểm cao hơn người nói trôi chảy mà né tránh câu hỏi.
Câu trả lời "chúng em chưa tính tới điều này" không nhất thiết là điểm trừ lớn. Thừa nhận thành thật một khoảng trống, kèm cách đội định tìm hiểu, cho thấy sự tỉnh táo. Ngược lại, câu trả lời vòng vo để che một khoảng trống, hoặc đưa ra số liệu không có cơ sở khi bị hỏi dồn, đáng lo hơn.
Ghi chép ngay khi nghe, bằng vài chữ khoá cho mỗi câu trả lời, vì sau năm sáu đội liên tiếp, trí nhớ dễ lẫn. Đánh dấu những câu trả lời làm bạn thay đổi điểm định cho và ghi lý do. Ghi chú này rất có ích khi ban giám khảo thảo luận và khi viết nhận xét gửi các đội.
Cuối cùng, nhớ rằng phần hỏi đáp là để hiểu bài rõ hơn. Nếu sau phần hỏi đáp bạn hiểu ý tưởng tốt hơn so với khi chỉ đọc hồ sơ, câu hỏi của bạn đã làm đúng việc của nó.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi giám khảo nên hỏi bao nhiêu câu cho một đội thuyết trình?
Thường một đến hai câu chính là đủ, tuỳ tổng thời gian hỏi đáp và số giám khảo. Quan trọng là chọn câu có ảnh hưởng tới điểm. Ban giám khảo nên thống nhất trước để mỗi đội được hỏi về các tiêu chí chính và thời gian giữa các đội tương đương.
Có nên hỏi câu khó để phân loại các đội xuất sắc không?
Có thể, nếu câu khó gắn với tiêu chí và mọi đội ở cùng vòng đều có cơ hội tương tự. Câu thử giả định về rủi ro hoặc mở rộng quy mô thường phân biệt tốt. Cần tránh câu khó theo kiểu đánh đố kiến thức chuyên môn của giám khảo.
Người dự thi trả lời sai số liệu trong chính hồ sơ của họ thì chấm thế nào?
Hãy ghi lại và xét nó trong tiêu chí liên quan như tính khả thi hay độ hiểu biết. Có thể do hồi hộp nên nhầm, nên hỏi lại một câu để họ có cơ hội sửa. Nếu sai lệch lớn và lặp lại, đó là dấu hiệu đội chưa nắm chắc phần việc mình trình bày.
Giám khảo có nên góp ý ngay sau câu trả lời không?
Ở vòng chấm, nên hạn chế góp ý dài vì chiếm thời gian và dễ để lộ đánh giá trước các đội khác. Góp ý chi tiết nên để vào phần nhận xét viết hoặc buổi phản hồi sau khi có kết quả. Một câu ghi nhận ngắn như cảm ơn đội đã làm rõ thì vẫn ổn.
Đội dự thi né tránh câu hỏi thì nên làm gì?
Bạn có thể nhắc lại câu hỏi một lần, ngắn gọn và trung tính. Nếu đội vẫn không trả lời trực tiếp, hãy ghi lại và chuyển sang câu khác. Việc né tránh tự nó đã là thông tin cho điểm của bạn, không cần gây áp lực thêm trước hội trường.
Có nên để khán giả đặt câu hỏi cho người dự thi không?
Tuỳ mục tiêu cuộc thi. Câu hỏi của khán giả làm buổi thi sinh động hơn nhưng khó kiểm soát độ công bằng giữa các đội. Nếu có, nên tách riêng khỏi phần chấm điểm, hoặc để người dẫn chương trình chọn lọc câu hỏi trước khi chuyển tới đội dự thi.