Khi được mời làm giám khảo, việc quan trọng nhất làm trước khi gật đầu là hỏi rõ ban tổ chức năm điều: cuộc thi nhằm mục tiêu gì, sẽ có bao nhiêu bài và mấy vòng, tiêu chí chấm đã có chưa, giám khảo có quyền quyết định tới đâu, và bạn phải dành bao nhiêu thời gian. Câu trả lời cho biết bạn có làm được tốt hay không, chứ không chỉ có rảnh hay không.
Nhiều người nhận lời vì nể, vì quý ban tổ chức hoặc vì thấy vinh dự, rồi mới phát hiện phải chấm ba trăm bài trong một tuần, hoặc tiêu chí do nhà tài trợ đặt và kết quả đã gần như định sẵn. Bài này giúp bạn tránh những tình huống đó, đồng thời chuẩn bị đủ để bước vào buổi chấm đầu tiên một cách tự tin.
Trước khi nhận lời: tự hỏi mình có hợp không
Câu hỏi đầu tiên là chuyên môn. Bạn được mời vì hiểu sâu lĩnh vực của cuộc thi, hay vì có tên tuổi, hay vì quen ban tổ chức. Không có gì sai khi được mời vì tên tuổi, nhưng nếu cuộc thi về thiết kế bao bì mà bạn làm tài chính, bạn nên hỏi ban tổ chức mong đợi góc nhìn nào ở mình và có giám khảo chuyên môn nào bù vào không.
Câu hỏi thứ hai là thời gian thật. Hãy ước lượng: mỗi bài cần bao lâu để đọc kỹ và ghi nhận xét, nhân với số bài dự kiến, cộng thêm buổi họp ban giám khảo và buổi chấm chung khảo. Một đề án khởi nghiệp mười trang khác hẳn một bức ảnh. Nếu con số vượt quá những gì bạn có thể dành ra mà không làm ẩu, nên nói thẳng từ đầu hoặc đề nghị chỉ tham gia một vòng.
Câu hỏi thứ ba là các mối quan hệ. Bạn có làm việc cho nhà tài trợ, có học trò, nhân viên hay người thân có thể dự thi, có đang hợp tác với đơn vị tổ chức trong một việc khác không. Những quan hệ này không nhất thiết khiến bạn phải từ chối, nhưng phải được nói ra trước.
Câu hỏi cuối cùng ít người tự hỏi: bạn có đồng tình với cách cuộc thi được tổ chức không. Nếu thể lệ có điều khoản bạn thấy bất công với người dự thi, chẳng hạn ban tổ chức được dùng mọi bài dự thi vô thời hạn mà không trả gì, việc tên bạn xuất hiện trong ban giám khảo là một cách bảo chứng cho điều đó. Bạn có thể góp ý để sửa trước khi nhận lời.
Những câu nên hỏi ban tổ chức
Danh sách dưới đây có thể gửi thành một tin nhắn hoặc thư sau cuộc gọi mời. Ban tổ chức chuyên nghiệp sẽ trả lời được phần lớn; nếu họ còn mơ hồ ở nhiều điểm, đó là thông tin đáng giá cho quyết định của bạn.
- Mục tiêu của cuộc thi là gì, ai là người dự thi chính, cuộc thi mở hay nội bộ.
- Dự kiến bao nhiêu bài, chia mấy vòng, bạn tham gia vòng nào, hạn chấm từng vòng.
- Bảng tiêu chí và thang điểm đã có chưa, ai soạn, giám khảo có được góp ý trước khi công bố không.
- Bài dự thi có được che thông tin người dự thi khi chấm không.
- Kết quả chung cuộc tính thế nào: điểm giám khảo chiếm bao nhiêu, có bình chọn khán giả không, ban tổ chức hay nhà tài trợ có quyền quyết định cuối không.
- Giám khảo chấm độc lập rồi tổng hợp, hay họp và thống nhất chung.
- Có cần viết nhận xét không, nhận xét gửi cho ai, có công khai không.
- Có buổi họp làm quen hoặc chấm thử chung trước khi vào việc chính không.
- Thù lao, chi phí đi lại, cam kết bảo mật, và tên, ảnh của bạn sẽ được dùng trong truyền thông thế nào.
- Ai là đầu mối khi bạn có thắc mắc hoặc phát hiện vấn đề trong lúc chấm.
Câu về quyền quyết định cuối cùng đặc biệt quan trọng. Nếu thể lệ ghi ban tổ chức có quyền thay đổi kết quả mà không cần giám khảo đồng ý, bạn cần biết điều đó từ trước, vì người dự thi sẽ nhìn tên bạn khi đánh giá sự công bằng của cuộc thi.
Đọc thể lệ bằng con mắt của người chấm
Người dự thi đọc thể lệ để biết mình được nộp gì. Giám khảo đọc thể lệ để biết mình sẽ phải xử lý những tình huống nào. Hãy đọc từ đầu tới cuối ít nhất hai lần, và ghi lại những chỗ có thể gây tranh cãi khi chấm.
Những chỗ cần soi kỹ gồm: định nghĩa chủ đề có đủ rõ để biết bài nào lạc đề không; quy định về định dạng, độ dài, số lượng bài mỗi người; quy định về việc dùng công cụ AI, chỉnh sửa ảnh, dùng tư liệu của người khác; quy định bài đã từng đăng hoặc đã dự thi nơi khác. Mỗi điểm mơ hồ là một chỗ bạn sẽ phải tự quyết khi gặp bài cụ thể, và giám khảo khác có thể quyết khác bạn.
Ví dụ giả định: một cuộc thi ảnh về du lịch Lâm Đồng ghi "ảnh chụp trong năm nay". Một bài dự thi rất đẹp, nhưng dữ liệu ảnh cho thấy chụp vào tháng cuối năm trước. Thể lệ không nói ai sẽ kiểm tra dữ liệu ảnh và xử lý thế nào. Nếu bạn phát hiện câu chữ như vậy trước khi chấm, có thể đề nghị ban tổ chức làm rõ và thông báo chung, thay vì để mỗi giám khảo tự xử.
Bạn không có quyền sửa thể lệ, nhưng góp ý trước khi cuộc thi bắt đầu nhận bài là thời điểm tốt nhất. Sau khi đã nhận bài, việc sửa thể lệ phức tạp hơn nhiều vì có thể làm thiệt người đã nộp theo quy định cũ.
Khai báo các mối quan hệ ngay từ đầu
Nói trước, không chờ phát hiện. Gửi ban tổ chức một danh sách ngắn các quan hệ có thể liên quan: nơi bạn làm việc, các đơn vị bạn đang tư vấn, lớp học bạn đang dạy, người thân làm trong lĩnh vực. Danh sách này không phải lời thú nhận, mà là thông tin để ban tổ chức sắp xếp phân công hợp lý.
Rút khỏi bài cụ thể khi nhận ra người quen. Dù cuộc thi chấm ẩn danh, đôi khi bạn vẫn nhận ra bài của học trò qua phong cách, hoặc thấy địa điểm quen thuộc của đồng nghiệp. Khi đó, hãy báo trưởng ban và xin không chấm bài này. Đây là việc bình thường, không làm giảm uy tín của bạn.
Cẩn trọng với quan hệ với nhà tài trợ. Nếu bạn nhận thù lao từ nhà tài trợ trong một việc khác, hãy nói với ban tổ chức. Người dự thi và công chúng thường nhạy cảm với những trường hợp giám khảo gắn với nhà tài trợ, nhất là khi giải thưởng có giá trị lớn.
Ghi lại bằng văn bản. Một tin nhắn hoặc thư điện tử nêu rõ các quan hệ đã khai báo và các bài bạn đã rút khỏi giúp bảo vệ bạn nếu sau này có người đặt câu hỏi.
Chuẩn bị chỗ chấm và công cụ
Hai hình thức chấm phổ biến là chấm trực tuyến từ xa và chấm tập trung tại một địa điểm. Mỗi hình thức cần chuẩn bị khác nhau.
| Hạng mục | Chấm trực tuyến từ xa | Chấm tập trung |
|---|---|---|
| Thiết bị | Màn hình đủ lớn, hiển thị màu tương đối chuẩn nếu chấm ảnh, thiết kế; đường truyền ổn định | Hỏi ban tổ chức có in bài, có máy chiếu, màn hình chung không; mang theo kính, bút |
| Không gian | Chỗ ngồi yên tĩnh, không ai nhìn qua vai, không chấm ở nơi công cộng | Phòng riêng, không có người dự thi hoặc nhà tài trợ đi lại |
| Tài khoản, mật khẩu | Không dùng chung máy với người khác, đăng xuất sau mỗi lượt | Không chụp ảnh bài dự thi bằng điện thoại cá nhân |
| Ghi chép | Bảng ghi riêng lý do điểm, lưu ở nơi an toàn, xoá sau khi kết thúc theo thoả thuận | Phiếu chấm giấy, nộp lại cho ban tổ chức cuối buổi |
| Thời gian | Tự chia lượt, dễ bị gián đoạn bởi việc khác | Theo lịch chung, cần ăn nghỉ đủ để giữ sức cho buổi chiều |
Với chấm trực tuyến, rủi ro lớn nhất là rò rỉ: để máy mở, gửi nhầm, chụp màn hình gửi bạn bè hỏi ý kiến. Hãy coi bài dự thi như tài liệu mật cho đến khi kết quả được công bố và người dự thi đồng ý công khai.
Lên lịch chấm cho riêng mình
Sau khi nhận lời, hãy biến hạn chót của ban tổ chức thành lịch cụ thể theo từng ngày. Việc này giúp bạn không dồn chấm vào đêm cuối, khi chất lượng chấm thường giảm rõ.
- Ghi vào lịch các mốc của ban tổ chức: ngày nhận bài để chấm, buổi họp, hạn nộp điểm từng vòng, ngày chung khảo.
- Ước lượng thời gian mỗi bài sau khi chấm thử vài bài, rồi tính tổng giờ cần cho cả vòng.
- Chia tổng giờ thành các lượt ngắn trong nhiều ngày, mỗi lượt ở thời điểm bạn tỉnh táo nhất.
- Để trống ít nhất một ngày trước hạn nộp để xem lại bảng điểm và sửa nhận xét.
- Báo ban tổ chức sớm nếu thấy không kịp, thay vì nộp muộn hoặc chấm vội.
- Sau mỗi lượt, ghi lại số bài đã chấm và những bài cần xem lại để không bỏ sót.
Nếu cuộc thi có buổi chung khảo trực tiếp với phần thuyết trình, hãy đọc trước toàn bộ hồ sơ của các đội vào chung khảo ít nhất một ngày. Đọc lần đầu ngay trong phòng chấm khiến bạn khó đặt câu hỏi có chiều sâu.
Khi được mời vì tên tuổi
Nhiều cuộc thi mời một người có tên tuổi vào ban giám khảo để thu hút người dự thi và báo chí. Nếu bạn ở vị trí đó, hãy hỏi rõ vai trò: bạn chấm như mọi giám khảo khác, chỉ chấm vòng cuối, hay chỉ có mặt ở lễ trao giải. Mỗi vai trò đều chấp nhận được, miễn là được nói đúng với người dự thi.
Điều nên tránh là tên bạn xuất hiện như giám khảo trong khi bạn không chấm bài nào. Người dự thi tin rằng bài của họ được bạn đọc; nếu sự thật khác, uy tín của bạn và cuộc thi cùng bị ảnh hưởng khi điều đó lộ ra. Nếu chỉ có thể tham gia lễ trao giải, hãy đề nghị ghi là khách mời hoặc cố vấn, không ghi là giám khảo.
Nếu bạn chấm thật nhưng thời gian hạn chế, có thể đề nghị chỉ tham gia vòng chung khảo với số bài nhỏ. Như vậy bạn có thể đọc kỹ từng bài và đóng góp góc nhìn của mình vào quyết định quan trọng nhất.
Cuối cùng, người có tên tuổi thường được báo chí hỏi về kết quả. Hãy thống nhất với ban tổ chức ai là người phát ngôn và những gì được phép nói trước khi trả lời bất kỳ ai. Một câu nói tuỳ tiện của giám khảo nổi tiếng có thể trở thành mồi lửa cho tranh cãi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhận làm giám khảo khi chưa từng chấm cuộc thi nào?
Có thể, nếu bạn có chuyên môn phù hợp và ban tổ chức có bảng tiêu chí rõ, có buổi chấm thử chung. Hãy nói thật với ban tổ chức đây là lần đầu để họ xếp bạn cùng giám khảo có kinh nghiệm, và dành thời gian đọc thể lệ, tiêu chí kỹ hơn bình thường.
Ban tổ chức chưa có tiêu chí chấm thì giám khảo nên làm gì?
Bạn nên đề nghị ban tổ chức cùng ban giám khảo soạn tiêu chí trước khi nhận bài, hoặc ít nhất trước khi chấm. Nếu thể lệ đã công bố tiêu chí chung chung, có thể bổ sung mô tả mức điểm cho giám khảo dùng nội bộ, miễn là không thay đổi tinh thần những gì đã công bố.
Có được hỏi về thù lao khi được mời làm giám khảo không?
Hoàn toàn được và nên hỏi rõ từ đầu, cùng với chi phí đi lại, ăn ở nếu chấm tập trung. Việc nói rõ giúp hai bên tránh hiểu lầm. Với cuộc thi cộng đồng phi lợi nhuận, nhiều giám khảo nhận lời không thù lao, điều đó cũng nên được ghi lại.
Nếu phát hiện kết quả đã được định sẵn thì giám khảo nên làm gì?
Hãy hỏi thẳng ban tổ chức và yêu cầu làm rõ bằng văn bản. Nếu đúng là kết quả được quyết định ngoài quy trình chấm đã công bố, bạn có thể xin rút tên khỏi ban giám khảo. Trường hợp có dấu hiệu vi phạm pháp luật, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết quyền và nghĩa vụ của mình.
Giám khảo có cần ký cam kết bảo mật không?
Nhiều cuộc thi yêu cầu, nhất là khi bài dự thi là ý tưởng kinh doanh hoặc thiết kế chưa công bố. Kể cả khi không có cam kết bằng văn bản, giám khảo vẫn nên coi nội dung bài, điểm số và nội dung thảo luận là thông tin không được tiết lộ cho tới khi ban tổ chức công bố.
Có thể rút lui giữa chừng khi đã nhận lời làm giám khảo không?
Có thể nếu có lý do chính đáng như sức khoẻ, xung đột lợi ích mới phát sinh hay phát hiện cuộc thi vi phạm quy chế. Hãy báo ban tổ chức sớm nhất có thể, bàn giao lại các bài đã nhận và giữ bảo mật những gì đã đọc, kể cả sau khi rút.