Hội thi tay nghề chấm hai thứ cùng lúc: sản phẩm làm ra có đạt yêu cầu kỹ thuật không, và người thợ làm ra nó bằng thao tác có đúng, an toàn, tiết kiệm không. Vì vậy đề thi phải là một việc thật của nghề, xưởng thi phải giống nhau cho mọi thí sinh, và phiếu chấm phải có phần quan sát quá trình chứ không chỉ đo sản phẩm cuối. Bỏ phần quan sát, hội thi dễ thưởng cho người làm nhanh mà ẩu.
Bài dành cho phòng nhân sự, công đoàn cơ sở, bộ phận đào tạo của nhà máy, xí nghiệp, công ty dịch vụ kỹ thuật muốn tổ chức hội thi thợ giỏi hằng năm cho người lao động. Ví dụ đều là ví dụ giả định. Góc của người làm giám khảo nghề và góc người thợ chuẩn bị bài thi tay nghề khi xin việc đã có ở các trang khác trong hệ; ở đây nói về toàn bộ việc tổ chức.
Chọn nghề thi và đối tượng: thi cái người lao động làm hằng ngày
Hội thi tay nghề có ý nghĩa nhất khi nghề được chọn là nghề cốt lõi của doanh nghiệp, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm: thợ hàn ở xưởng kết cấu thép, thợ may ở công ty may mặc, thợ điện bảo trì ở nhà máy, nhân viên pha chế ở chuỗi đồ uống, thợ sửa chữa ở trạm bảo dưỡng. Chọn nghề phụ chỉ vì dễ tổ chức sẽ làm hội thi thành hoạt động phong trào thuần tuý.
Đối tượng dự thi nên chia theo bậc thợ hoặc thâm niên, để người mới vào nghề vài năm không phải thi cùng bảng với thợ bậc cao hai mươi năm. Nhiều doanh nghiệp có hai bảng: bảng thợ trẻ để phát hiện người có tiềm năng, bảng thợ giỏi để tôn vinh và chọn người kèm cặp. Cách chọn thí sinh cũng cần minh bạch: tổ đề cử, tự đăng ký, hay thi vòng loại tại phân xưởng.
Một điều nên cân nhắc là thời điểm. Hội thi rơi vào mùa cao điểm sản xuất sẽ khiến quản lý ngại cho người giỏi đi thi, và thí sinh thi trong tâm thế lo việc chuyền. Chọn khoảng thời gian sản lượng ổn định và bố trí người thay ca cho thí sinh là việc ban tổ chức phải làm với các trưởng bộ phận từ sớm.
Ra đề thực hành: một việc thật, đo được, làm được trong thời gian thi
Đề thi tay nghề tốt giống một phiếu giao việc thật trong xưởng, có bản vẽ hoặc yêu cầu kỹ thuật, có dung sai, có thời gian. Khi ra đề, ban chuyên môn nên kiểm những điểm sau.
- Đề phản ánh đúng việc của nghề ở bậc thợ tương ứng, không đánh đố bằng việc hiếm gặp.
- Yêu cầu kỹ thuật đo được: kích thước và dung sai, độ kín, độ bền mối nối, thông số vận hành, tiêu chuẩn ngoại quan có mẫu chuẩn để so.
- Thời gian thi đủ để một thợ đạt chuẩn hoàn thành ở tốc độ bình thường, có dư một khoảng nhỏ, để phân biệt người làm chắc tay.
- Vật tư, dụng cụ, máy móc giống hệt nhau cho mọi thí sinh, được kiểm tra trước giờ thi; dụng cụ cá nhân được mang hay không phải quy định rõ.
- Đề được làm thử bởi một người thợ không dự thi để kiểm tra thời gian và phát hiện chỗ mơ hồ.
- Đề được giữ kín đến giờ thi hoặc công bố trước một bộ đề để thí sinh luyện rồi bốc thăm đề thi chính thức.
Phần thi lý thuyết, nếu có, nên ngắn và gắn với an toàn, đọc bản vẽ, xử lý sự cố, không biến thành bài kiểm tra học thuộc. Người thợ giỏi tay nhưng không quen làm bài viết không nên bị loại vì phần này; trọng số lý thuyết vì vậy thường thấp hơn nhiều so với thực hành.
An toàn trong xưởng thi: trách nhiệm của ban tổ chức
Đánh giá rủi ro trước. Mỗi đề thi có rủi ro riêng: hồ quang và khói hàn, điện, vật sắc, nhiệt, vật nặng, hoá chất. Bộ phận an toàn cần đánh giá rủi ro của đề và xưởng thi trước, đưa biện pháp vào thể lệ, không đợi đến hôm thi.
Trang bị bảo hộ là điều kiện dự thi. Thí sinh thiếu trang bị bảo hộ theo quy định không được bắt đầu thi. Ban tổ chức nên có sẵn trang bị dự phòng đúng cỡ để không ai bị loại chỉ vì quên găng tay.
Không thưởng tốc độ bằng cách hy sinh an toàn. Thao tác vi phạm an toàn phải bị trừ điểm nặng hoặc dừng thi tuỳ mức độ, kể cả khi sản phẩm đạt. Đây là thông điệp hội thi gửi tới toàn bộ người lao động, quan trọng hơn bất kỳ giải thưởng nào.
Người có quyền dừng thi. Phải có một người phụ trách an toàn có quyền dừng thi bất kỳ vị trí nào khi thấy nguy hiểm, và quy định thời gian bù hợp lý nếu việc dừng không do lỗi thí sinh.
Sơ cứu và lối thoát. Người trực sơ cứu, tủ thuốc, bình chữa cháy phù hợp, lối thoát thông thoáng, khu vực khán giả tách khỏi khu thi bằng rào. Khán giả đông dễ chen vào vùng nguy hiểm khi muốn xem gần.
Phiếu chấm: kết hợp sản phẩm, thao tác và an toàn
Bảng dưới là cấu trúc phiếu chấm gợi ý cho một hội thi hàn ở mức thợ bậc trung, trọng số là ví dụ giả định. Với nghề khác, giữ ba nhóm lớn và thay nội dung chi tiết.
| Nhóm | Trọng số | Nội dung chấm | Cách chấm |
|---|---|---|---|
| Sản phẩm | 55% | Kích thước, dung sai, ngoại quan mối hàn, kết quả kiểm tra không phá huỷ hoặc phá huỷ mẫu | Đo bằng dụng cụ, so mẫu chuẩn, chấm sau khi thu bài, sản phẩm mang mã số |
| Thao tác và quy trình | 25% | Chuẩn bị phôi, chọn thông số, tư thế, trình tự, vệ sinh mối hàn | Giám khảo quan sát trực tiếp theo danh sách kiểm, ghi tại chỗ |
| An toàn và tổ chức chỗ làm | 15% | Trang bị bảo hộ, xử lý nguy cơ cháy, sắp xếp dụng cụ, dọn vị trí sau thi | Quan sát suốt buổi, vi phạm nghiêm trọng có thể dừng thi |
| Thời gian | 5% | Hoàn thành trong thời gian, cộng điểm nhỏ nếu sớm mà vẫn đạt | Ghi giờ nộp bài |
Điểm quan trọng là tách người chấm sản phẩm và người chấm thao tác. Người chấm sản phẩm nhận bài đã mã hoá, không biết của ai, nên giữ được chấm mù. Người chấm thao tác thì phải nhìn tận nơi nên không ẩn danh được; vì vậy phần này cần danh sách kiểm cụ thể từng mục có hoặc không, hạn chế chấm cảm tính.
Phần thời gian chỉ nên chiếm trọng số nhỏ. Trong nghề thật, sản phẩm đạt chuẩn quan trọng hơn sản phẩm nhanh; hội thi đặt nặng tốc độ sẽ khuyến khích thói quen làm ẩu sau khi về xưởng.
Chuẩn bị xưởng thi, vật tư và dự phòng
Phần lớn khiếu nại ở hội thi tay nghề không liên quan đến giám khảo mà đến điều kiện thi không đồng đều: máy này chạy êm, máy kia rung; phôi lô này tốt, lô kia cong. Việc chuẩn bị xưởng vì vậy là một phần của công bằng.
- Chọn xưởng thi tách khỏi khu sản xuất đang chạy, đủ ánh sáng, thông gió, nguồn điện ổn định cho mọi vị trí.
- Bố trí các vị trí giống nhau về khoảng cách, hướng ánh sáng, khoảng trống thao tác; đánh số và bốc thăm.
- Lấy vật tư từ cùng một lô, kiểm tra và loại phôi lỗi trước, chia đều có biên bản; chuẩn bị thêm một phần dự phòng.
- Bảo dưỡng và chạy thử toàn bộ máy móc, dụng cụ đo một hoặc hai ngày trước thi, có ít nhất một máy dự phòng cho mỗi loại.
- Hiệu chuẩn dụng cụ đo dùng để chấm sản phẩm, và dùng cùng một bộ dụng cụ cho mọi bài để tránh sai số giữa các bộ.
- Chuẩn bị chỗ để thu bài, gắn mã số và bảo quản sản phẩm đến khi chấm xong, có người chịu trách nhiệm.
Nên cho đại diện thí sinh cùng kiểm tra xưởng trước giờ thi và ký biên bản. Khi thí sinh đã xác nhận điều kiện thi, những khiếu nại về máy móc sau đó có cơ sở để xem xét nghiêm túc hơn, và ban tổ chức cũng tránh được những phản ánh mơ hồ.
Quy trình ngày thi
Ngày thi tay nghề có nhiều việc chạy song song. Một trình tự thống nhất giúp mọi vị trí thi công bằng như nhau.
- Kiểm tra xưởng, máy, vật tư từng vị trí trước giờ thi, có biên bản ký của giám khảo và đại diện thí sinh.
- Bốc thăm vị trí thi và đề thi công khai, phổ biến lại luật, an toàn và cách chấm.
- Cho thí sinh một khoảng ngắn làm quen máy và dụng cụ tại vị trí, không tính vào giờ thi.
- Bắt đầu thi đồng loạt, giám khảo thao tác đi theo khu vực được phân, ghi phiếu tại chỗ.
- Thu bài, gắn mã số, chuyển cho tổ chấm sản phẩm; với bài cần kiểm tra phá huỷ, cắt mẫu theo quy trình chung có chứng kiến.
- Tổng hợp điểm, kiểm tra chéo, lập biên bản, công bố kết quả và thời hạn khiếu nại.
Sự cố máy hỏng giữa giờ thi là chuyện có thể xảy ra. Thể lệ nên quy định trước cách xử lý: thay máy dự phòng, bù đúng thời gian dừng, có giám khảo xác nhận. Quyết định tại chỗ mà không có quy định trước thường bị coi là thiên vị.
Sau hội thi: biến kết quả thành đào tạo
Giá trị lớn nhất của hội thi tay nghề không nằm ở bảng giải mà ở những gì doanh nghiệp học được về tay nghề của chính mình. Phiếu chấm của mọi thí sinh, khi tổng hợp lại, cho thấy lỗi nào phổ biến: đọc bản vẽ sai một loại ký hiệu, chuẩn bị phôi ẩu, bỏ qua một bước an toàn. Đó là đầu vào cho kế hoạch đào tạo năm sau.
Người đoạt giải có thể được mời làm người kèm cặp, quay lại thao tác chuẩn làm tài liệu đào tạo, tham gia ra đề cho hội thi năm sau. Cách ghi nhận này giữ người giỏi ở lại và lan tay nghề ra cả tổ. Nếu doanh nghiệp gắn kết quả hội thi với việc nâng bậc hay tăng lương, quy chế nâng bậc nên nêu rõ để người lao động không hiểu nhầm.
Thí sinh không đoạt giải nên được xem phiếu chấm của mình với nhận xét cụ thể. Một người thợ biết mình mất điểm ở chỗ nào sẽ sửa được, và lần sau quay lại thi với tâm thế khác. Hội thi mà người dự thi chỉ biết tên người đoạt giải là bỏ phí phần giá trị nhất.
Câu hỏi thường gặp
Hội thi tay nghề có cần cấp chứng chỉ không?
Hội thi nội bộ thường cấp giấy khen hoặc giấy chứng nhận của doanh nghiệp, có giá trị ghi nhận nội bộ. Nó không thay thế chứng chỉ nghề do tổ chức được cấp phép đánh giá. Ban tổ chức nên nói rõ điều này để người lao động không hiểu nhầm giá trị của giấy chứng nhận.
Giám khảo nên là người trong hay ngoài doanh nghiệp?
Nên kết hợp. Người trong doanh nghiệp hiểu yêu cầu thực tế của xưởng, người ngoài như giảng viên trường nghề hay chuyên gia của hiệp hội giúp giữ khách quan. Giám khảo có người thân hoặc người cùng tổ trực tiếp dự thi nên khai báo và không chấm vị trí đó.
Có nên cho khán giả vào xem hội thi tay nghề không?
Cho người lao động xem giúp lan toả tinh thần học nghề, nhưng phải đảm bảo an toàn và không làm phiền thí sinh. Khu khán giả nên tách bằng rào, có người hướng dẫn, và cấm cổ vũ hay chỉ dẫn thí sinh trong giờ thi.
Nếu hai thí sinh bằng điểm thì xếp thế nào?
Thể lệ nên quy định trước tiêu chí phụ, thường theo thứ tự: điểm sản phẩm cao hơn, điểm an toàn cao hơn, rồi thời gian hoàn thành. Quy định trước giúp kết quả được chấp nhận mà không phải tranh luận sau khi công bố.
Hội thi tay nghề có thể làm cho nghề văn phòng không?
Có, với những nghề có thao tác đo được như kế toán lập báo cáo trên tình huống mẫu, chăm sóc khách hàng xử lý tình huống, nhân viên kho kiểm đếm và sắp xếp. Nguyên tắc vẫn là đề thi phải là việc thật và phiếu chấm có cả sản phẩm lẫn quy trình.