Bài dự thi thuộc quyền tác giả của người sáng tác ngay khi được tạo ra; ban tổ chức chỉ có quyền sử dụng ở mức người dự thi đồng ý bằng thoả thuận rõ ràng, thường là điều khoản trong thể lệ mà người dự thi chấp nhận khi nộp bài. Câu "mọi bài dự thi thuộc về ban tổ chức" quen thuộc trong nhiều thể lệ vừa mơ hồ vừa có phần không thực hiện được, vì một số quyền của tác giả theo luật không chuyển cho ai được.
Bài này giải thích nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (đã sửa đổi các năm 2009, 2019, 2022) và Bộ luật Dân sự năm 2015 áp vào cuộc thi ảnh, viết, thiết kế, video. Phần mẫu điều khoản ở cuối là tham khảo tự soạn, nên để luật sư soát trước khi dùng cho cuộc thi thật.
Quyền tác giả phát sinh khi nào và gồm những gì
Theo Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc đã đăng ký hay chưa, đã công bố hay chưa. Một bức ảnh vừa chụp, một bài viết vừa lưu, một bản thiết kế vừa vẽ xong đều đã có tác giả. Việc đăng ký quyền tác giả là tuỳ chọn, giúp chứng minh khi có tranh chấp, không phải điều kiện để có quyền.
Quyền tác giả gồm hai nhóm. Quyền nhân thân gồm đặt tên cho tác phẩm, đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm, được nêu tên khi tác phẩm được công bố hay sử dụng, công bố tác phẩm, và bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác xuyên tạc, cắt xén làm phương hại danh dự. Trong đó quyền đứng tên, được nêu tên và bảo vệ toàn vẹn gắn với tác giả, không chuyển nhượng được; riêng quyền đặt tên, theo lần sửa đổi năm 2022, tác giả có thể cho bên nhận quyền tài sản sử dụng. Quyền tài sản gồm làm tác phẩm phái sinh, sao chép, phân phối, truyền đạt tới công chúng qua mạng, cho thuê bản sao, biểu diễn… Nhóm này chuyển nhượng hoặc cho phép người khác sử dụng được, thông qua hợp đồng.
Với cuộc thi, điều này có nghĩa: dù thể lệ viết gì, ban tổ chức vẫn phải ghi tên tác giả khi dùng bài, và không được sửa bài tới mức làm sai lệch ý tác giả. Phần ban tổ chức thoả thuận được là quyền tài sản: được in, đăng, trưng bày, dùng trong ấn phẩm, quảng bá ở mức nào.
Chuyển nhượng hay cấp phép sử dụng: hai cách rất khác nhau
Luật phân biệt chuyển nhượng quyền tác giả, tức chuyển hẳn quyền tài sản sang bên khác, với chuyển quyền sử dụng, tức cho phép bên khác dùng trong phạm vi và thời hạn nhất định. Cả hai đều phải lập thành văn bản. Bảng so sánh ở mức nguyên lý:
| Khía cạnh | Chuyển nhượng | Cấp phép (chuyển quyền sử dụng) |
|---|---|---|
| Sau khi thoả thuận, tác giả còn quyền tài sản không | Không, với phần đã chuyển | Còn, chỉ chia sẻ phạm vi đã cho phép |
| Tác giả có dùng lại bài được không | Không, trừ khi bên nhận đồng ý | Được, nếu cấp phép không độc quyền |
| Hợp với | Thiết kế logo, khẩu hiệu sẽ thành tài sản thương hiệu | Cuộc thi ảnh, viết, video dùng để trưng bày, quảng bá |
| Thù lao | Thường phải tương xứng vì tác giả mất quyền | Có thể là một phần của giải thưởng nếu ghi rõ |
| Mức người dự thi chấp nhận | Thấp với người làm nghề | Cao hơn |
Phần lớn cuộc thi chỉ cần cấp phép không độc quyền: ban tổ chức được dùng bài để triển lãm, in kỷ yếu, đăng trên kênh của mình, kèm tên tác giả, trong thời hạn nhất định. Chỉ những cuộc thi mà sản phẩm sẽ trở thành tài sản riêng của đơn vị, như logo, linh vật, khẩu hiệu, mới thật sự cần chuyển nhượng, và khi đó nên chuyển nhượng với bài đoạt giải, có thù lao rõ ràng, chứ không với mọi bài nộp.
Năm điều điều khoản sử dụng bài dự thi phải trả lời
Áp dụng cho bài nào. Bài đoạt giải, bài vào vòng chung khảo, hay mọi bài nộp. Lấy quyền sử dụng rộng với cả những bài không đoạt giải là điểm khiến người dự thi chuyên nghiệp không tham gia.
Dùng vào việc gì. Trưng bày, in ấn phẩm của cuộc thi, đăng trên kênh của ban tổ chức, dùng trong truyền thông cho mùa sau, hay dùng cho mục đích thương mại như bao bì, quảng cáo sản phẩm. Mỗi mục đích nên được liệt kê, không gộp thành "mọi mục đích".
Trong bao lâu, ở đâu. Thời hạn sử dụng và phạm vi lãnh thổ hoặc nền tảng. "Vĩnh viễn, toàn cầu" chỉ hợp lý với chuyển nhượng có thù lao tương xứng.
Độc quyền hay không. Cấp phép độc quyền nghĩa là tác giả không được cho bên khác dùng, kể cả tự gửi bài đi cuộc thi khác. Nếu cần độc quyền, nói rõ trong thời gian nào và vì sao.
Thù lao và ghi tên. Giải thưởng có phải là thù lao cho việc sử dụng hay không; bài không đoạt giải nếu được dùng thì có thù lao không. Cam kết ghi tên tác giả mỗi lần sử dụng. Bộ luật Dân sự cũng có quy định riêng cho thi có giải về việc người tổ chức sử dụng tác phẩm dự thi trên cơ sở thoả thuận với người dự thi, nên phần thù lao không nên bỏ trống.
Bài không đoạt giải, bài bị loại và chuyện trả lại bài
Người dự thi hay lo nhất không phải bài thắng, mà bài thua: ban tổ chức có giữ lại để dùng không. Cách làm tôn trọng là chỉ dùng bài không đoạt giải trong khuôn khổ vận hành cuộc thi, tức chấm, lưu hồ sơ, có thể đưa tên vào danh sách tham gia, và nếu muốn đưa vào triển lãm hay tuyển tập thì xin phép riêng. Một dòng trong thể lệ nói rõ điều này giúp tăng số bài chất lượng gửi về nhiều hơn mọi chiến dịch quảng bá.
Với cuộc thi nhận bản cứng như tranh, ảnh in, mô hình, thể lệ cần ghi ban tổ chức có trả lại hay không, trong bao lâu, ai chịu phí gửi, và trách nhiệm khi hư hỏng do vận chuyển. Quyền sở hữu vật chất của bản gốc khác với quyền tác giả: ban tổ chức giữ bức tranh không có nghĩa có quyền in nó ra hàng loạt.
Bài bị loại vì vi phạm thể lệ, chẳng hạn quá dung lượng hay nộp trễ, vẫn là tác phẩm của người dự thi. Ban tổ chức không có thêm quyền gì với bài đó chỉ vì nó đã được gửi tới hộp thư cuộc thi. Thời hạn lưu trữ bài nộp, kể cả bài bị loại, nên được ghi rõ, sau đó xoá theo quy trình, vì bài dự thi thường đi kèm dữ liệu cá nhân của tác giả.
Đạo nhái, bài dùng tư liệu của người khác và bài có dùng AI
Cam kết tính nguyên gốc. Thể lệ nên có điều khoản người dự thi cam kết là tác giả, bài không xâm phạm quyền của bên thứ ba, và chịu trách nhiệm nếu có khiếu nại. Cam kết này không miễn trách nhiệm cho ban tổ chức nếu biết mà vẫn dùng, nhưng nó phân rõ vai và là căn cứ để thu hồi giải.
Tư liệu, nhạc nền, phông chữ. Video dự thi dùng nhạc có bản quyền, thiết kế dùng phông chữ không được cấp phép thương mại, bài viết trích dài từ sách: đây là nguồn rắc rối khi ban tổ chức đem bài ra dùng công khai. Thể lệ nên yêu cầu người dự thi khai nguồn tư liệu và có quyền sử dụng hợp lệ.
Người trong ảnh, trong video. Ảnh chân dung, video có người khác cần sự đồng ý của người được chụp theo quy định về quyền đối với hình ảnh trong Bộ luật Dân sự. Đây là quyền khác với quyền tác giả và hay bị bỏ quên.
Bài có dùng công cụ AI tạo nội dung. Pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam bảo hộ tác phẩm do con người trực tiếp sáng tạo; phần do máy tự tạo ra không có tác giả theo nghĩa thông thường, và cách xử lý cụ thể vẫn đang được bàn. Thể lệ nên nói thẳng: cấm hoàn toàn, cho phép như công cụ hỗ trợ có khai báo, hay có hạng mục riêng. Không nói gì là để ban giám khảo tự xoay xở khi gặp bài nghi ngờ.
Mẫu điều khoản tham khảo cho cuộc thi ảnh hoặc viết
Dưới đây là khung điều khoản tự soạn để bạn hình dung cách viết. Đây chỉ là tham khảo; điều chỉnh theo cuộc thi của mình và nên để luật sư soát trước khi dùng:
- Người dự thi giữ toàn bộ quyền tác giả đối với bài dự thi.
- Với bài đoạt giải, người dự thi cho phép ban tổ chức sử dụng không độc quyền bài dự thi trong thời hạn 24 tháng kể từ ngày công bố kết quả, để trưng bày tại triển lãm của cuộc thi, in trong ấn phẩm của cuộc thi và đăng trên các kênh truyền thông do ban tổ chức quản lý, với mục đích giới thiệu cuộc thi. Giải thưởng đã bao gồm thù lao cho việc sử dụng này.
- Mọi việc sử dụng ngoài phạm vi trên, kể cả mục đích thương mại, cần thoả thuận riêng bằng văn bản và có thù lao.
- Ban tổ chức ghi tên tác giả mỗi lần sử dụng; chỉ được chỉnh kích thước, cắt khung phù hợp ấn phẩm mà không làm sai lệch nội dung.
- Với bài không đoạt giải, ban tổ chức chỉ sử dụng để chấm và lưu hồ sơ cuộc thi; mọi việc trưng bày, đăng tải cần xin phép riêng.
- Người dự thi cam kết là tác giả, có quyền sử dụng hợp lệ mọi tư liệu trong bài và đã có sự đồng ý của người xuất hiện trong bài; người dự thi chịu trách nhiệm nếu có khiếu nại của bên thứ ba.
Nếu cuộc thi là thiết kế logo hay linh vật cần chuyển nhượng, phần thứ hai nên được thay bằng điều khoản chuyển nhượng quyền tài sản đối với bài đoạt giải, kèm thù lao riêng và hợp đồng ký sau khi công bố kết quả. Với những tình huống không chắc, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để soát điều khoản theo đúng loại tác phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Nộp bài dự thi có nghĩa là đã đồng ý chuyển quyền tác giả không?
Không tự động. Chuyển nhượng hay chuyển quyền sử dụng phải có thoả thuận bằng văn bản về phạm vi, thời hạn, thù lao. Thể lệ mà người dự thi chấp nhận có thể là một phần thoả thuận, nhưng điều khoản mơ hồ thường được hiểu theo hướng có lợi cho tác giả khi tranh chấp.
Ban tổ chức có được sửa ảnh, sửa bài dự thi khi đăng không?
Chỉ chỉnh ở mức kỹ thuật như kích thước, khung, và không làm sai lệch nội dung. Quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm thuộc quyền nhân thân của tác giả, không chuyển nhượng được. Muốn biên tập nội dung, cần xin ý kiến tác giả.
Tác giả có được gửi bài đoạt giải đi cuộc thi khác không?
Tuỳ thể lệ của cả hai cuộc thi. Nếu ban tổ chức cũ chỉ được cấp phép không độc quyền thì tác giả vẫn được dùng lại bài, nhưng nhiều cuộc thi yêu cầu bài chưa từng đoạt giải ở nơi khác. Người dự thi cần đọc cả hai thể lệ.
Có cần đăng ký quyền tác giả trước khi nộp bài dự thi không?
Không bắt buộc, vì quyền tác giả tự phát sinh khi tác phẩm được tạo ra. Đăng ký giúp chứng minh khi tranh chấp. Với bài có giá trị thương mại cao, tác giả có thể giữ file gốc, bản nháp, thông tin thời điểm tạo làm bằng chứng.
Ban tổ chức dùng bài không đoạt giải để làm quảng cáo thì tác giả làm gì?
Nếu thể lệ không cho phép việc đó, tác giả có thể yêu cầu ngừng sử dụng, ghi tên, bồi thường. Nên gửi yêu cầu bằng văn bản, lưu bằng chứng việc sử dụng. Với tranh chấp cụ thể, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi gửi yêu cầu.