Theo Điều 32 Bộ luật Dân sự năm 2015, việc sử dụng hình ảnh của một cá nhân phải được người đó đồng ý, và nếu dùng vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao, trừ khi các bên có thoả thuận khác. Với cuộc thi, quy định này chạm tới ba nhóm người: thí sinh xuất hiện trong ảnh, video truyền thông của ban tổ chức; người được chụp, được quay trong chính bài dự thi; và khán giả, khách mời có mặt ở vòng chung kết, lễ trao giải.
Luật cũng có ngoại lệ cho hình ảnh từ hoạt động công cộng, nhưng ngoại lệ đó hẹp hơn nhiều người nghĩ. Bài này giúp ban tổ chức biết lúc nào cần xin, xin bằng cách nào, và xử lý ra sao khi có người đổi ý. Ảnh chân dung còn là dữ liệu cá nhân, nên phần lưu trữ và chia sẻ cũng phải theo quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Quyền đối với hình ảnh: nguyên tắc và ngoại lệ
Điều 32 Bộ luật Dân sự xác lập quyền của mỗi cá nhân đối với hình ảnh của mình. Nguyên tắc là sử dụng phải có sự đồng ý; dùng vì mục đích thương mại thì kèm thù lao nếu không có thoả thuận khác. Hình ảnh ở đây không chỉ là ảnh chân dung chụp cận: một đoạn video nhận ra được người, một bức ảnh nhóm mà khuôn mặt rõ ràng cũng là hình ảnh của từng người trong đó.
Luật cho phép sử dụng không cần đồng ý trong một số trường hợp, trong đó có hình ảnh được sử dụng từ các hoạt động công cộng như hội nghị, hội thảo, thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật và hoạt động công cộng khác, với điều kiện không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh. Vòng chung kết công khai hay lễ trao giải có thể được xem là hoạt động công cộng, nhưng ngoại lệ này chỉ che cho việc đưa tin, ghi nhận sự kiện, không che cho việc cắt ảnh một thí sinh để làm ấn phẩm quảng cáo sản phẩm của nhà tài trợ.
Một điểm hay bị nhầm: bức ảnh do thí sinh tự gửi, như ảnh chân dung kèm hồ sơ đăng ký, không mặc nhiên cho phép ban tổ chức đăng công khai. Thí sinh gửi để ban tổ chức nhận diện hoặc làm thẻ, không phải để làm ảnh truyền thông. Muốn dùng vào việc khác, hỏi lại.
Ngoài Bộ luật Dân sự, hình ảnh khuôn mặt nhận diện được người là dữ liệu cá nhân, nên việc thu thập, lưu trữ, chia sẻ ảnh thí sinh còn phải theo pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Hai lớp quy định này chồng lên nhau: có sự đồng ý về quyền hình ảnh chưa chắc đã đủ sự đồng ý về xử lý dữ liệu, và ngược lại. Ban tổ chức gọn nhất là thiết kế một nội dung xin đồng ý bao trùm cả hai mục đích, nói rõ ảnh dùng để làm gì, ở đâu, trong bao lâu.
Ba nhóm người và việc ban tổ chức cần làm với từng nhóm
Mỗi nhóm người có quan hệ khác nhau với cuộc thi, nên cách xin đồng ý cũng khác. Bảng tóm tắt ở mức nguyên lý:
| Nhóm | Tình huống điển hình | Cách xin đồng ý hợp lý |
|---|---|---|
| Thí sinh | Ảnh chân dung giới thiệu, video phỏng vấn, ảnh trên sân khấu | Điều khoản trong thể lệ và mẫu đăng ký, tách mục dùng thương mại |
| Người trong bài dự thi | Ảnh đời thường, ảnh chân dung, video phóng sự có người khác | Thí sinh tự xin và cam kết đã có đồng ý; nộp kèm khi vào vòng trong |
| Khán giả, khách mời | Ảnh toàn cảnh, livestream, video tổng kết | Thông báo rõ khi đăng ký và tại địa điểm; khu vực không quay cho người không muốn |
| Giám khảo, diễn giả | Ảnh giới thiệu ban giám khảo, trích đoạn nhận xét | Thoả thuận riêng khi mời, ghi trong thư mời hoặc hợp đồng |
| Nhân viên ban tổ chức | Ảnh hậu trường, video làm việc | Hỏi trước, không mặc định vì là người trong đơn vị |
Điểm chung của mọi nhóm: sự đồng ý nên ở dạng lưu lại được, như ô đánh dấu trong biểu mẫu có lưu thời điểm, chữ ký trên phiếu, hoặc email xác nhận. Đồng ý bằng lời nói giữa sự kiện rất khó chứng minh khi có tranh chấp về sau.
Thí sinh: viết điều khoản sao cho rõ mà không ép
Tách mục đích ghi nhận và mục đích thương mại. Ảnh thí sinh trong tin công bố kết quả, bài tường thuật lễ trao giải, ấn phẩm kỷ yếu của cuộc thi là mục đích ghi nhận, có thể gói trong thể lệ. Ảnh thí sinh trên bao bì, quảng cáo sản phẩm của nhà tài trợ là mục đích thương mại, nên xin riêng và nói rõ thù lao hoặc thoả thuận khác.
Không biến đồng ý hình ảnh thành điều kiện dự thi. Bắt người dự thi đồng ý mọi việc sử dụng hình ảnh mới được nộp bài là cách làm nhiều tranh cãi, nhất là khi cuộc thi chấm bài viết hay thiết kế, nơi khuôn mặt người dự thi không liên quan gì tới chất lượng bài.
Cho phép dùng tên mà không dùng ảnh. Có người đoạt giải muốn được nêu tên nhưng không muốn mặt mình xuất hiện. Thể lệ nên có lựa chọn này. Ghi nhận tác giả và công khai khuôn mặt là hai chuyện khác nhau.
Thời hạn và nơi sử dụng. Ghi rõ ảnh được dùng trên kênh nào và trong bao lâu. Câu "vĩnh viễn trên mọi phương tiện" là thứ người đọc kỹ sẽ dừng lại.
Cách liên hệ để yêu cầu gỡ. Cho thí sinh một đầu mối để yêu cầu gỡ ảnh không còn muốn công khai, và cam kết thời gian xử lý.
Người xuất hiện trong bài dự thi: trách nhiệm của ai
Cuộc thi ảnh đời thường, ảnh chân dung, video phóng sự gần như luôn có người khác trong khung hình. Người cầm máy là tác giả, nhưng người được chụp có quyền đối với hình ảnh của mình. Khi ban tổ chức đem bức ảnh đó đi triển lãm, in sách, đăng trên kênh của mình, ban tổ chức đang sử dụng hình ảnh của người được chụp, không chỉ sử dụng tác phẩm của thí sinh.
Cách phân trách nhiệm phổ biến: thể lệ yêu cầu thí sinh cam kết đã có sự đồng ý của người xuất hiện rõ mặt trong bài, và cung cấp văn bản đồng ý khi bài vào vòng chung khảo hoặc đoạt giải. Không cần bắt mọi bài nộp kèm giấy tờ ngay từ đầu, vì sẽ làm nản người dự thi; nhưng bài sắp được công khai rộng thì phải có. Ảnh chụp đám đông ở lễ hội, nơi không ai là chủ thể chính, thường được nhìn nhận khác ảnh chân dung một người cụ thể.
Trường hợp cần đặc biệt thận trọng: ảnh có trẻ em, ảnh người trong hoàn cảnh khó khăn, bệnh tật, ảnh có thể khiến người được chụp bị nhận ra ở nơi họ không muốn ai biết. Với trẻ em, cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và cuộc thi dành cho người lớn vẫn phải tôn trọng điều này khi trẻ em là người được chụp. Với người yếu thế, kể cả khi đã có đồng ý, ban giám khảo và ban tổ chức nên cân nhắc việc công khai có làm tổn hại danh dự, nhân phẩm của họ không, vì đó cũng là giới hạn luật đặt ra.
Quay chụp và phát trực tiếp ở vòng chung kết, lễ trao giải
Sự kiện trực tiếp là lúc có nhiều hình ảnh được tạo ra nhất trong thời gian ngắn nhất. Trình tự chuẩn bị gọn:
- Trong mẫu đăng ký tham dự sự kiện, nói rõ sự kiện sẽ được quay chụp, phát trực tiếp, và hình ảnh dùng cho mục đích gì.
- Tại lối vào và trong thông báo mở màn, nhắc lại việc quay chụp; nếu có phát trực tiếp, nói rõ trên nền tảng nào.
- Bố trí một khu vực khán giả không nằm trong góc máy chính, cho người không muốn xuất hiện.
- Dặn đội quay chụp ưu tiên ảnh toàn cảnh với khán giả, ảnh cận chỉ cho người trên sân khấu đã đồng ý.
- Trước khi đăng ảnh tổng kết, rà lại ảnh cận khán giả có biểu cảm dễ gây khó chịu, ảnh có trẻ em, và gỡ hoặc làm mờ khi cần.
- Lưu ảnh gốc ở nơi có phân quyền, ghi thời hạn lưu, không gửi nguyên thư mục cho nhà tài trợ hay đối tác khi chưa có thoả thuận.
Nếu nhà tài trợ muốn dùng ảnh sự kiện cho quảng cáo sản phẩm, đó là mục đích thương mại; ban tổ chức nên chọn ảnh không có khuôn mặt nhận diện được, hoặc xin đồng ý riêng của những người rõ mặt trong ảnh.
Khi có người rút lại đồng ý hoặc phản đối ảnh đã đăng
Người đã đồng ý có thể đổi ý: thí sinh chuyển công việc mới không muốn ảnh cũ trôi nổi, người được chụp không còn muốn xuất hiện trong triển lãm. Pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân ghi nhận quyền rút lại sự đồng ý, và việc rút lại không làm mất hiệu lực của việc xử lý đã làm trước đó. Với quyền hình ảnh, cách xử lý thực tế là ngừng sử dụng ở những chỗ ban tổ chức kiểm soát được, như gỡ khỏi trang của cuộc thi, không đưa vào ấn phẩm in lại.
Những bản đã in, đã phát hành thì khó thu hồi; điều khoản tốt nên nói trước điều này, để người đồng ý hiểu rằng rút lại có hiệu lực cho các lần sử dụng sau. Ban tổ chức nên phản hồi yêu cầu bằng văn bản, nêu rõ đã gỡ ở đâu và chỗ nào không gỡ được vì sao. Một phản hồi tử tế và nhanh giải quyết phần lớn trường hợp trước khi chúng thành khiếu nại.
Nếu người phản đối cho rằng ảnh làm tổn hại danh dự, uy tín của họ, nên gỡ ngay rồi mới xem xét, vì giữ lại trong lúc tranh luận chỉ làm thiệt hại lớn hơn. Với tranh chấp về bồi thường hoặc việc đã dùng ảnh vào quảng cáo, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết quyền và nghĩa vụ của từng bên trước khi trả lời chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Thí sinh đã đồng ý trong thể lệ thì ban tổ chức dùng ảnh thế nào cũng được không?
Không. Sự đồng ý chỉ có giá trị trong phạm vi đã nêu: mục đích, kênh, thời hạn. Dùng ngoài phạm vi đó, nhất là cho quảng cáo thương mại, cần thoả thuận thêm. Ngoài ra không được dùng theo cách làm tổn hại danh dự, nhân phẩm của người trong ảnh.
Ảnh chụp khán giả ở lễ trao giải có cần xin từng người không?
Ảnh toàn cảnh ghi nhận sự kiện công cộng thường thuộc ngoại lệ của luật, nếu không làm tổn hại danh dự người trong ảnh. Ảnh cận một khán giả cụ thể dùng làm ảnh quảng bá thì nên xin. Thông báo quay chụp từ khi đăng ký giúp giảm tranh cãi.
Thí sinh không có giấy đồng ý của người trong ảnh thì có bị loại không?
Tuỳ thể lệ. Nhiều cuộc thi chỉ yêu cầu giấy đồng ý khi bài vào vòng chung khảo hoặc đoạt giải; không cung cấp được thì bài không được công khai và có thể mất giải. Điều này cần ghi rõ từ đầu để thí sinh biết trước.
Video phỏng vấn thí sinh đăng trên kênh của nhà tài trợ có phải trả thù lao không?
Nếu kênh đó dùng video để quảng bá sản phẩm, đây có dấu hiệu là sử dụng vì mục đích thương mại, nên theo Điều 32 Bộ luật Dân sự cần trả thù lao trừ khi có thoả thuận khác. Ban tổ chức nên thoả thuận rõ với thí sinh trước khi quay.
Làm mờ khuôn mặt có giải quyết được vấn đề quyền hình ảnh không?
Phần lớn trường hợp, khi không còn nhận ra được người thì không còn là hình ảnh của cá nhân đó. Nhưng nếu người quen vẫn nhận ra qua dáng, trang phục, bối cảnh, việc làm mờ chưa đủ. Với ảnh nhạy cảm, nên chọn ảnh khác thay vì chỉ làm mờ.