Một cuộc thi mà người tham gia phải mua sản phẩm, giữ hoá đơn hay dùng mã trên bao bì mới được dự thi, do thương nhân tổ chức để thúc đẩy bán hàng, thì rất có thể là hoạt động khuyến mại theo Luật Thương mại năm 2005 và Nghị định 81/2018/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung). Khi đó cuộc thi phải theo thủ tục và giới hạn của khuyến mại, chứ không chỉ theo thể lệ ban tổ chức tự viết.
Điểm quyết định thường nằm ở hai câu hỏi: tham gia có gắn với việc mua hàng hoặc dùng dịch vụ không, và người thắng được chọn nhờ tài năng được chấm theo tiêu chí hay nhờ may rủi. Bài này giải thích hai câu hỏi đó ở mức nguyên lý để bộ phận marketing biết lúc nào cần dừng lại hỏi pháp chế. Các quy định về khuyến mại thay đổi theo từng đợt sửa đổi nghị định, nên mọi thủ tục cụ thể cần tra văn bản đang hiệu lực.
Vì sao cuộc thi của doanh nghiệp hay bị kéo vào khuyến mại
Luật Thương mại định nghĩa khuyến mại là hoạt động xúc tiến thương mại của thương nhân nhằm xúc tiến việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ bằng cách dành cho khách hàng những lợi ích nhất định. Trong các hình thức khuyến mại được luật liệt kê có cả chương trình mang tính may rủi và việc tổ chức cho khách hàng tham gia chương trình văn hoá, nghệ thuật, giải trí và sự kiện khác vì mục đích khuyến mại. Một cuộc thi ảnh "chụp cùng sản phẩm" hay cuộc thi viết "kể kỷ niệm với thương hiệu" có giải thưởng, nếu điều kiện tham gia là đã mua hàng, rơi khá gần các hình thức này.
Ngược lại, một cuộc thi thiết kế logo cho hội nghề nghiệp, cuộc thi ý tưởng khởi nghiệp mở cho mọi người, hay hội thi tay nghề nội bộ thường không có yếu tố xúc tiến bán hàng, nên không phải khuyến mại. Chúng vẫn chịu quy định chung về thi có giải trong Bộ luật Dân sự, về thuế, về quyền tác giả, nhưng không phải đi thủ tục khuyến mại.
Ranh giới mờ nằm ở giữa: doanh nghiệp đồ uống tổ chức cuộc thi sáng tác nhạc mở cho mọi người, không bắt mua hàng, nhưng toàn bộ truyền thông xoay quanh sản phẩm. Có ý kiến cho đây là quảng cáo thương hiệu, có ý kiến cho đây vẫn là xúc tiến thương mại. Không có câu trả lời chung cho mọi trường hợp; điều nên làm là mô tả rõ cơ chế tham gia và hỏi cơ quan quản lý công thương hoặc luật sư trước khi phát động, thay vì đoán.
Thi tài năng hay may rủi: phân biệt bằng cơ chế chọn người thắng
Cách xử lý pháp lý khác nhau rất nhiều giữa cuộc thi chấm theo tiêu chí và chương trình mà người thắng được chọn ngẫu nhiên. Bảng sau so sánh ở mức nguyên lý:
| Khía cạnh | Thi tài năng (có chấm) | May rủi (bốc thăm, quay số) |
|---|---|---|
| Cách chọn người thắng | Ban giám khảo chấm theo tiêu chí công bố | Ngẫu nhiên, không phụ thuộc năng lực |
| Yếu tố quyết định | Chất lượng bài dự thi | Xác suất |
| Nếu gắn mua hàng | Có thể là khuyến mại hình thức sự kiện, thường thủ tục nhẹ hơn | Là khuyến mại may rủi, thủ tục chặt hơn |
| Bằng chứng cần giữ | Phiếu chấm, biên bản ban giám khảo | Biên bản xác định trúng thưởng có người chứng kiến |
| Rủi ro hay gặp | Nghi thiên vị, chấm thiếu minh bạch | Bị xem là trò may rủi trá hình nếu sai thủ tục |
Nhiều chương trình trộn hai cơ chế, ví dụ "mười bài được bình chọn nhiều nhất sẽ vào vòng bốc thăm". Khi có bất kỳ khâu nào chọn người thắng bằng may rủi trong một chương trình gắn với mua hàng, nên coi phần đó là khuyến mại mang tính may rủi để chuẩn bị thủ tục cho đủ.
Một cuộc thi trá hình, gọi là "thi" nhưng câu hỏi dễ tới mức ai cũng trả lời đúng rồi chọn người thắng ngẫu nhiên trong số người trả lời đúng, về bản chất vẫn là may rủi. Đặt tên cuộc thi không đổi được bản chất pháp lý của nó.
Những giới hạn hay gặp khi cuộc thi là khuyến mại
Thủ tục với cơ quan quản lý. Theo Nghị định 81/2018, chương trình khuyến mại mang tính may rủi phải đăng ký với cơ quan quản lý công thương có thẩm quyền trước khi thực hiện, tuỳ phạm vi một hay nhiều tỉnh; một số hình thức khác chỉ cần thông báo. Thẩm quyền và cách nộp đã có thay đổi theo các đợt sửa đổi và phân cấp, nên cần tra lại tại thời điểm làm.
Hạn mức giá trị giải. Nghị định đặt giới hạn về giá trị hàng hoá, dịch vụ dùng để khuyến mại so với giá trị hàng được khuyến mại; với chương trình may rủi, tổng giá trị giải thưởng cũng bị giới hạn theo tỷ lệ trên tổng giá trị hàng hoá khuyến mại. Tỷ lệ cụ thể nên đọc thẳng từ văn bản hiện hành thay vì nhớ theo một bài viết cũ.
Giải không có người nhận. Với chương trình may rủi, quy định từng yêu cầu thương nhân trích nộp một phần giá trị giải không có người trúng vào ngân sách nhà nước. Doanh nghiệp quen "giữ lại" giải không ai nhận cần biết nghĩa vụ này.
Thông tin bắt buộc trong thể lệ. Thể lệ khuyến mại phải có các nội dung như tên chương trình, thời gian, địa bàn, hàng hoá áp dụng, cơ cấu giải, cách xác định người trúng, thời hạn và cách trao giải, trách nhiệm công bố kết quả. Thể lệ cuộc thi thông thường thường thiếu vài mục trong số này.
Hàng hoá bị cấm hoặc hạn chế. Một số mặt hàng không được hoặc bị hạn chế dùng để khuyến mại hay được khuyến mại, ví dụ rượu ở một số mức độ cồn, thuốc lá, một số sản phẩm cho trẻ nhỏ. Cuộc thi gắn với những mặt hàng này cần soát kỹ trước khi phát động.
Trình tự kiểm tra trước khi phát động cuộc thi có gắn sản phẩm
Bộ phận marketing có thể tự đi qua các bước sau trước khi chuyển hồ sơ cho pháp chế. Mục đích là phát hiện sớm cuộc thi có phải khuyến mại không, để kịp thủ tục:
- Viết ra một câu: người muốn dự thi phải làm gì trước tiên. Nếu câu đó có chữ "mua", "nhập mã", "chụp hoá đơn", "dùng dịch vụ", đánh dấu là có yếu tố gắn bán hàng.
- Viết ra một câu: người thắng được chọn thế nào. Nếu có bất kỳ khâu bốc thăm, quay số, chọn ngẫu nhiên, đánh dấu là có yếu tố may rủi.
- Liệt kê toàn bộ giải, giá trị, ai tài trợ, và hàng hoá liên quan, để đối chiếu hạn mức.
- Xác định địa bàn: chỉ một tỉnh, nhiều tỉnh, hay trực tuyến toàn quốc. Địa bàn ảnh hưởng tới cơ quan nhận hồ sơ.
- Đối chiếu với danh sách hàng hoá bị cấm hoặc hạn chế khuyến mại và quảng cáo.
- Soạn thể lệ đủ các mục bắt buộc của khuyến mại, cộng các mục riêng của cuộc thi như tiêu chí chấm, quyền tác giả bài dự thi, dữ liệu cá nhân.
- Tính lùi thời gian: thủ tục đăng ký hoặc thông báo cần làm trước ngày bắt đầu một khoảng nhất định; đừng in ấn, chạy quảng cáo trước khi xong bước này.
- Lên phương án công bố kết quả và lưu hồ sơ xác định người thắng, kể cả biên bản có người chứng kiến nếu là may rủi.
Nếu sau bước một và hai không có dấu nào, cuộc thi khả năng cao không phải khuyến mại. Nếu có cả hai dấu, nên coi như chắc chắn cần thủ tục khuyến mại may rủi.
Lỗi doanh nghiệp hay mắc với cuộc thi kiểu này
Phần lớn sai sót không đến từ cố ý né luật, mà từ việc bộ phận làm truyền thông không biết cuộc thi của mình có tên khác trong luật. Những lỗi lặp lại nhiều nhất:
- Phát động cuộc thi trên trang mạng xã hội với điều kiện "mua sản phẩm và chụp ảnh" mà không đi thủ tục khuyến mại vì nghĩ đó chỉ là trò tương tác.
- Thêm vòng bốc thăm may mắn cho người không đoạt giải chính, biến một cuộc thi có chấm thành có yếu tố may rủi mà không ai để ý.
- Công bố giá trị giải cao hơn thực tế để thu hút, sau đó trao hiện vật có giá trị thấp hơn.
- Không công bố kết quả công khai, hoặc chỉ nhắn riêng người thắng, khiến người tham gia nghi chương trình không có thật.
- Đổi thể lệ giữa chừng, rút ngắn thời gian hoặc giảm giải, mà không làm thủ tục thay đổi chương trình.
- Dùng dữ liệu cá nhân người tham gia, như số điện thoại, để gửi quảng cáo về sau mà không có sự đồng ý riêng cho mục đích đó.
- Bỏ quên nghĩa vụ khấu trừ thuế thu nhập cá nhân với giải trên ngưỡng.
Mỗi lỗi trên đều có thể dẫn tới xử phạt hành chính trong lĩnh vực thương mại, và quan trọng hơn là làm mất lòng tin của đúng nhóm khách hàng mà cuộc thi muốn kéo về. Mức phạt cụ thể quy định ở nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, cần tra văn bản hiện hành.
Cách thiết kế để cuộc thi vẫn hấp dẫn mà gọn thủ tục
Có những lựa chọn thiết kế làm cuộc thi đơn giản hơn về pháp lý mà không mất sức hút. Lựa chọn thứ nhất: tách điều kiện dự thi khỏi việc mua hàng. Cuộc thi chụp ảnh về bữa sáng gia đình, mở cho mọi người, có giải do thương hiệu tài trợ, thường gọn hơn cuộc thi chỉ dành cho người có hoá đơn. Thương hiệu vẫn xuất hiện ở vị trí nhà tài trợ. Lựa chọn thứ hai: giữ cơ chế chấm thuần tuý theo tiêu chí, không thêm vòng may rủi. Muốn thưởng cho nhiều người hơn thì tăng giải khuyến khích có chấm, thay vì bốc thăm.
Lựa chọn thứ ba, khi buộc phải gắn bán hàng: chấp nhận đây là khuyến mại và làm đúng từ đầu. Dành thời gian cho thủ tục, viết thể lệ đủ mục, công bố kết quả công khai, lưu biên bản. Một chương trình khuyến mại làm đúng không phải gánh nặng; nó là bằng chứng doanh nghiệp chơi sòng phẳng, điều khách hàng ngày càng để ý.
Dù chọn hướng nào, đừng để thể lệ do bộ phận truyền thông viết một mình. Với cuộc thi gắn sản phẩm có giải giá trị lớn hoặc chạy nhiều tỉnh, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để xác định đúng hình thức khuyến mại và văn bản đang áp dụng, trước khi đưa thể lệ ra công chúng.
Câu hỏi thường gặp
Cuộc thi trên mạng xã hội chỉ yêu cầu thích trang và chia sẻ có phải khuyến mại không?
Nếu không bắt mua hàng hay dùng dịch vụ, nhiều trường hợp được xem là hoạt động quảng bá chứ chưa phải khuyến mại. Tuy vậy, cách nhìn của cơ quan quản lý có thể khác tuỳ mục đích và cơ chế chọn người thắng; có bốc thăm thì nên hỏi kỹ trước khi làm.
Hội nhóm không phải doanh nghiệp tổ chức cuộc thi có thưởng thì sao?
Khuyến mại là hoạt động của thương nhân, nên hội nhóm phi lợi nhuận tổ chức cuộc thi không gắn bán hàng thường không thuộc diện này. Họ vẫn phải tuân thủ quy định về thi có giải trong Bộ luật Dân sự, thuế với giải thưởng và các quy định về tổ chức sự kiện nếu có.
Nhà tài trợ là doanh nghiệp thì ai chịu trách nhiệm thủ tục khuyến mại?
Thường là thương nhân có hàng hoá được khuyến mại, tức bên hưởng lợi về bán hàng. Nếu ban tổ chức là đơn vị khác, hai bên cần thoả thuận bằng văn bản ai đứng tên chương trình, ai làm thủ tục, ai chịu trách nhiệm khi có sai sót.
Cuộc thi chạy trực tuyến toàn quốc thì đăng ký ở đâu?
Chương trình diễn ra trên nhiều tỉnh thường thuộc thẩm quyền khác với chương trình trong một tỉnh. Cơ quan tiếp nhận và cách nộp hồ sơ đã thay đổi theo các đợt sửa đổi và phân cấp, nên cần tra trên cổng thông tin của Bộ Công Thương tại thời điểm làm.
Có được dùng hình thức bốc thăm để chọn giữa các bài bằng điểm không?
Bốc thăm để phá thế hoà giữa các bài bằng điểm là việc nhiều cuộc thi làm, nhưng nếu cuộc thi gắn với mua hàng thì khâu này có thể bị coi là yếu tố may rủi. An toàn hơn là quy định trước tiêu chí phụ để phân định, ví dụ điểm của tiêu chí có trọng số cao nhất.
Giải thưởng khuyến mại có phải khấu trừ thuế thu nhập cá nhân không?
Có. Trúng thưởng trong các hình thức khuyến mại thuộc thu nhập từ trúng thưởng. Phần vượt ngưỡng chịu thuế theo luật thuế thu nhập cá nhân và đơn vị trả thưởng khấu trừ trước khi trao. Ngưỡng cụ thể cần tra theo luật đang hiệu lực.