Muốn bài dự thi được điểm đúng với chất lượng của nó, hãy coi bảng tiêu chí chấm là đề bài thật: tách mỗi tiêu chí thành vài câu hỏi giám khảo sẽ tìm câu trả lời trong bài, dồn công sức theo trọng số điểm, và làm sao để giám khảo thấy được câu trả lời trong vài phút đọc. Bài hay mà giấu điểm mạnh ở chỗ khó thấy thường thua bài vừa phải nhưng trình bày đúng chỗ giám khảo nhìn.
Bài này dành cho người lớn dự thi các cuộc thi ảnh, viết, thiết kế, ý tưởng kinh doanh, sáng kiến nội bộ. Nội dung không bày mẹo lách giám khảo, mà giúp bạn đưa đúng những gì mình có tới đúng chỗ người chấm cần, kèm bảng chuyển tiêu chí thành câu hỏi và một quy trình nhờ người đọc thử.
Tiêu chí chấm là bản đồ, không phải phụ lục
Nhiều người đọc thể lệ chỉ để biết hạn nộp và giải thưởng, lướt qua phần tiêu chí như một danh sách xã giao kiểu sáng tạo, ý nghĩa, khả thi. Thực ra đó là phần cho biết chính xác giám khảo sẽ cầm phiếu chấm với những ô nào, mỗi ô bao nhiêu điểm.
Giám khảo ở những cuộc thi được tổ chức bài bản thường chấm theo từng tiêu chí riêng. Nếu bài của bạn xuất sắc ở một mặt nhưng không có gì để chấm ở mặt khác, tổng điểm sẽ bị kéo xuống dù ấn tượng chung rất tốt. Ngược lại, bài có đủ thông tin cho mọi ô sẽ không bị mất những điểm dễ.
Hiểu tiêu chí cũng giúp bạn quyết định nên bỏ gì. Mỗi cuộc thi giới hạn độ dài, số trang hay thời lượng. Khi biết tiêu chí nào nặng điểm, bạn biết nên dành chỗ cho phần nào và mạnh tay cắt phần nào, thay vì nhồi mọi thứ mình biết vào bài.
Nếu thể lệ không công bố tiêu chí, bạn có quyền hỏi ban tổ chức. Một cuộc thi không chịu nói mình chấm theo gì là dấu hiệu nên cân nhắc trước khi đầu tư nhiều công sức.
Tách tiêu chí thành câu hỏi tự kiểm
Cách làm: với mỗi tiêu chí, tự hỏi giám khảo sẽ tìm gì trong bài để cho điểm cao, rồi viết thành câu hỏi bạn có thể trả lời có hoặc không. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một cuộc thi ý tưởng giảm rác thải nhựa tại khu dân cư ở Đồng Nai.
| Tiêu chí trong thể lệ | Giám khảo tìm gì | Câu hỏi tự kiểm |
|---|---|---|
| Tính cấp thiết | Vấn đề có thật, có quy mô, có người bị ảnh hưởng | Bài đã mô tả vấn đề bằng quan sát hay số liệu tự thu thập chưa? |
| Tính sáng tạo | Điểm khác so với cách làm đã có | Bài đã nói rõ ý tưởng khác gì những gì khu dân cư đang làm chưa? |
| Tính khả thi | Ai làm, cần gì, bắt đầu thế nào | Bài đã nêu người thực hiện, nguồn lực tối thiểu và bước đầu tiên chưa? |
| Hiệu quả dự kiến | Kết quả đo được | Bài đã nói sau ba tháng sẽ đo thành công bằng gì chưa? |
| Trình bày | Dễ đọc, đúng định dạng | Người không biết gì về dự án đọc một lượt có hiểu không? |
Sau khi có bảng câu hỏi, đọc lại bài của mình và đánh dấu từng câu. Câu nào chưa trả lời được là chỗ cần viết thêm; câu nào trả lời rồi nhưng nằm lẫn ở trang cuối là chỗ cần đưa lên trước.
Phân bổ công sức theo trọng số
Nếu thể lệ ghi trọng số, đó là thông tin quý. Ví dụ giả định: tính khả thi chiếm 40 điểm, sáng tạo 30 điểm, hiệu quả 20 điểm và trình bày 10 điểm trên thang 100. Một đội dành hai tuần để làm bản trình chiếu thật đẹp nhưng chỉ viết vài dòng về cách triển khai đang đầu tư nhiều nhất vào phần chỉ có 10 điểm.
Phép tính đơn giản giúp thấy rõ: nếu phần khả thi của bạn đang ở mức trung bình, chẳng hạn được 20 trên 40, việc nâng lên 32 trên 40 mang về 12 điểm. Trong khi đó, nâng phần trình bày từ 7 lên 9 trên 10 chỉ thêm 2 điểm, dù có thể tốn công không kém. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ, không phải công thức cho mọi cuộc thi.
Tuy vậy, đừng bỏ hẳn tiêu chí nhẹ điểm. Trình bày kém có thể làm giám khảo khó tìm thấy những điểm mạnh của bạn ở tiêu chí nặng, tạo ra hiệu ứng ngược. Hãy làm trình bày ở mức gọn, sạch, dễ đọc, rồi dồn phần lớn thời gian còn lại vào tiêu chí nhiều điểm nhất.
Với cuộc thi sáng tạo như ảnh hay viết, trọng số thường ít rõ hơn. Khi đó hãy đọc kỹ mô tả chủ đề và lời giới thiệu của ban tổ chức để đoán điều họ coi trọng: câu chuyện, kỹ thuật, hay góc nhìn mới. Những bài đạt giải các mùa trước, nếu được công bố, cũng là gợi ý tốt về cách ban giám khảo hiểu tiêu chí.
Viết phần thuyết minh, mô tả bài
Câu đầu nói điều quan trọng nhất. Nhiều cuộc thi yêu cầu một đoạn mô tả kèm bài: ý tưởng của bức ảnh, tóm tắt đề án, lời giới thiệu thiết kế. Giám khảo đọc hàng chục đoạn như vậy, nên câu đầu tiên phải nói được bài này là gì và điều gì đáng chú ý nhất.
Gắn với tiêu chí bằng chính từ ngữ của thể lệ. Nếu thể lệ nói tiêu chí là tác động cộng đồng, hãy dùng đúng cụm từ ấy khi nói về kết quả mong đợi. Giám khảo sẽ dễ ghép đoạn mô tả với ô điểm tương ứng. Đây không phải mẹo, mà là cách giúp người đọc định hướng nhanh.
Nói cụ thể, bỏ tính từ rỗng. Thay vì viết ý tưởng độc đáo, mới lạ chưa từng có, hãy viết ý tưởng dùng điểm thu gom đặt tại tiệm tạp hoá thay vì thùng rác công cộng. Giám khảo tự kết luận được nó có độc đáo không.
Khai báo trung thực. Nếu thể lệ yêu cầu khai báo công cụ đã dùng, nguồn tư liệu, người cộng tác, hãy ghi đầy đủ. Khai báo rõ ràng giúp giám khảo yên tâm và tránh rủi ro bị loại về sau.
Giữ đúng độ dài. Vượt độ dài có thể bị loại hoặc bị cắt khi hiển thị. Ngắn hơn giới hạn một chút thường tốt hơn chạm sát giới hạn với những câu thừa.
Ấn tượng trong những phút đầu
Ở vòng sơ khảo có nhiều bài, thời gian giám khảo dành cho mỗi bài thường hạn chế. Điều đó không có nghĩa là giám khảo hời hợt, mà là bài cần giúp người chấm nhanh chóng thấy được giá trị của nó. Phần mở đầu của một đề án, bức ảnh được chọn làm ảnh chính trong bộ ảnh, giây đầu của video là những chỗ quyết định giám khảo đọc tiếp với tâm thế nào.
Với đề án, hãy đặt bản tóm tắt một trang ở đầu, trả lời được các câu hỏi của bảng tiêu chí ở mức ngắn nhất. Với bộ ảnh, chọn tấm mạnh nhất làm tấm đầu và loại những tấm yếu dù bạn quý chúng. Với bài viết, đoạn mở cần đưa người đọc vào câu chuyện, không vòng vo giới thiệu bối cảnh.
Tuy vậy đừng chỉ chăm chút phần đầu rồi để phần sau lỏng. Ở các vòng trong, giám khảo đọc kỹ toàn bộ, và sự hụt hơi ở nửa sau dễ bị nhận ra. Một bài cân đối từ đầu tới cuối vẫn là mục tiêu.
Cũng cần tránh những thứ gây khó chịu ngay từ đầu: tệp không mở được, tên tệp lộn xộn, lỗi chính tả trong tiêu đề, ảnh sai hướng. Chúng không nói gì về ý tưởng của bạn, nhưng tạo ấn tượng cẩu thả mà giám khảo khó gạt đi hoàn toàn.
Nhờ người khác đọc thử như giám khảo
Người làm bài thường khó nhìn bài mình bằng con mắt người lạ. Một lượt đọc thử có cấu trúc giúp phát hiện những chỗ bạn tưởng đã rõ nhưng thực ra chưa.
- Chọn một hai người không tham gia làm bài, tốt nhất có người không chuyên và người hiểu lĩnh vực.
- Đưa họ bảng tiêu chí và bảng câu hỏi tự kiểm, nhờ họ chấm thử từng tiêu chí trong thời gian ngắn tương tự giám khảo.
- Hỏi họ: sau khi đọc, điều gì họ nhớ nhất, điều gì họ chưa hiểu, tiêu chí nào họ thấy khó cho điểm.
- Ghi lại mà không giải thích hay tranh luận; nếu phải giải thích bằng lời thì nghĩa là bài chưa tự nói được.
- Sửa bài theo những điểm nhiều người cùng nêu, cân nhắc những điểm chỉ một người nêu.
- Đọc lại lần cuối theo bảng kiểm định dạng của thể lệ trước khi nộp.
Nếu bài dự thi là ý tưởng kinh doanh hay thiết kế chưa công bố, chỉ nhờ người bạn tin tưởng đọc thử, và nói rõ đây là bài chưa công bố.
Những lỗi khiến bài mạnh vẫn mất điểm
Những lỗi dưới đây thường gặp ở cả người dự thi có kinh nghiệm. Đọc qua danh sách trước khi nộp có thể cứu lại vài điểm quan trọng.
- Trả lời một đề bài khác: bài hay nhưng lệch chủ đề năm nay, vì dùng lại bài chuẩn bị cho cuộc thi khác.
- Thiếu số liệu ở tiêu chí khả thi hay hiệu quả, chỉ có mô tả cảm tính.
- Điểm mạnh nằm ở phụ lục hoặc trang cuối, không được nhắc ở phần tóm tắt.
- Dùng nhiều thuật ngữ chuyên ngành mà không giải thích khi ban giám khảo có người ngoài ngành.
- Để lộ tên hoặc dấu hiệu nhận dạng trong bài khi cuộc thi chấm ẩn danh.
- Nộp bản chưa phải bản cuối, hoặc nhầm tệp giữa các phiên bản.
- Hứa hẹn quá mức trong đề án, như con số tác động không có cơ sở, khiến giám khảo nghi ngờ cả những phần đáng tin.
Phần lớn các lỗi này đều sửa được trong một buổi tối. Nên dành riêng ít nhất một ngày trước hạn nộp chỉ để soát lại theo danh sách.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết bài theo đúng từng tiêu chí như một bản trả lời câu hỏi không?
Với đề án, sáng kiến, cuộc thi ý tưởng thì cấu trúc bám tiêu chí giúp giám khảo chấm dễ, nên dùng. Với bài sáng tác như truyện hay ảnh, đừng biến bài thành bảng trả lời; nên để tiêu chí định hướng khi làm và thể hiện qua phần thuyết minh nếu có.
Thể lệ không ghi trọng số các tiêu chí thì chia công sức thế nào?
Bạn có thể hỏi ban tổ chức. Nếu không có câu trả lời, coi các tiêu chí ngang nhau, và đọc mô tả chủ đề để đoán điều ban tổ chức coi trọng nhất. Bài đạt giải các mùa trước, nếu được công bố, cũng là gợi ý tốt về cách hiểu tiêu chí.
Nhờ người khác sửa bài có vi phạm thể lệ không?
Nhờ góp ý, đọc thử thường không vi phạm. Nhờ người khác làm thay một phần đáng kể mà vẫn đứng tên một mình thì có thể vi phạm, tuỳ thể lệ. Nếu có người góp phần đáng kể, hãy đọc quy định về dự thi theo nhóm và khai báo trung thực.
Bài cũ từng dự thi nơi khác có thể sửa lại để dự thi tiếp không?
Tuỳ quy định về tính mới của từng cuộc thi. Có cuộc thi chỉ cấm bài đã đạt giải, có cuộc thi cấm mọi bài đã nộp ở nơi khác. Ngoài ra, bài làm cho đề bài khác thường không bám sát tiêu chí cuộc thi mới, nên nếu dùng lại cần sửa nhiều chứ không chỉ đổi tên.
Có nên đọc nhận xét của giám khảo các mùa trước không?
Có, nếu ban tổ chức công bố. Nhận xét cho thấy ban giám khảo đánh giá cao điều gì và thường trừ điểm ở đâu. Tuy vậy ban giám khảo có thể thay đổi giữa các mùa, nên coi đó là tham khảo, còn căn cứ chính vẫn là thể lệ và tiêu chí của mùa hiện tại.
Làm đúng mọi tiêu chí có chắc đạt giải không?
Không. Làm đúng tiêu chí giúp bài không mất điểm oan, nhưng giải thưởng còn phụ thuộc vào chất lượng của các bài khác và cảm nhận của ban giám khảo ở những tiêu chí định tính. Hãy coi việc bám tiêu chí là điều kiện cần, còn ý tưởng và tay nghề mới quyết định thứ hạng.