Kêu gọi bạn bè, đồng nghiệp xem bài và bình chọn là việc hợp lệ trong mọi cuộc thi có bình chọn; điều bị cấm là biến phiếu thành thứ mua được, đổi được, ép được hoặc giả được. Cụ thể, thí sinh được chia sẻ bài dự thi và mời người khác ủng hộ, nhưng không được trả tiền hay tặng quà đổi phiếu, không lập nhóm đổi phiếu, không dùng công cụ tự động, không xin mã xác nhận của người khác và không dùng vị trí quản lý để yêu cầu cấp dưới bầu cho mình.
Bài này giúp ban tổ chức viết quy tắc vận động bình chọn cho thí sinh và giúp thí sinh hiểu ranh giới: vì sao kêu gọi là hợp lệ, danh sách việc nên cho phép, danh sách việc nên cấm, các vùng xám, đặc thù cuộc thi nội bộ doanh nghiệp, cách truyền đạt quy tắc và cách bảo vệ người bình chọn khỏi bị lừa. Các tình huống là ví dụ giả định.
Kêu gọi bình chọn là hợp lệ, vấn đề nằm ở cách làm
Một số người coi mọi hành vi xin phiếu là thiếu công bằng. Thực tế, khi ban tổ chức đã quyết định có bình chọn khán giả, việc thí sinh giới thiệu bài của mình với người quen là chuyện tự nhiên và cũng là một phần mục đích lan toả của cuộc thi. Người ủng hộ được mời xem bài, thấy thích thì bấm; đó là phiếu thật, phản ánh sự ủng hộ thật, dù xuất phát từ quan hệ quen biết.
Ranh giới nằm ở chỗ phiếu có còn là lựa chọn tự nguyện của một người thật hay không. Khi người bình chọn được trả tiền, được tặng quà, bị cấp trên yêu cầu, hay phiếu được bỏ bằng tài khoản mà chủ nhân không hề biết, lá phiếu không còn phản ánh ý chí của ai cả. Đó là lúc kêu gọi biến thành gian lận, bất kể con số phiếu nhiều hay ít.
Ban tổ chức nên nói rõ điều này với thí sinh ngay từ đầu, bằng một mục quy tắc vận động riêng trong thể lệ, viết bằng ngôn ngữ đời thường. Thí sinh không phải ai cũng đọc kỹ thể lệ; một danh sách ngắn "được làm" và "không được làm" gửi kèm thư xác nhận tham gia sẽ có tác dụng hơn một đoạn văn pháp lý dài.
Những việc nên cho phép
Danh sách dưới đây là những hành vi vận động mà phần lớn ban tổ chức coi là hợp lệ. Ghi rõ chúng giúp thí sinh yên tâm vận động mà không sợ vô tình vi phạm.
- Chia sẻ đường dẫn bài dự thi lên trang cá nhân, nhóm bạn bè, nhóm gia đình và mời mọi người xem, bình chọn nếu thấy thích.
- Kể câu chuyện phía sau bài dự thi, quá trình sáng tác, để người xem hiểu và đánh giá bài tốt hơn.
- Nhờ người thân, bạn bè chia sẻ tiếp bài dự thi với người quen của họ, miễn là không kèm điều kiện hay lợi ích.
- Nhắc lại lời mời bình chọn vài lần trong thời gian mở cổng, với tần suất hợp lý, không gửi tin nhắn hàng loạt cho người không quen biết.
- Hướng dẫn người lớn tuổi trong gia đình cách tự bình chọn trên tài khoản của chính họ, khi họ muốn ủng hộ.
- Cảm ơn công khai những người đã ủng hộ, không kèm quà tặng hay phần thưởng.
- Báo cho ban tổ chức khi phát hiện phiếu bất thường cho bài của mình hoặc bài của người khác.
Mục cuối cùng nên được khuyến khích rõ ràng. Thí sinh chủ động báo cáo phiếu bất thường cho bài mình cho thấy thiện chí, và thể lệ có thể ghi nhận điều này khi xem xét trách nhiệm của thí sinh nếu có phiếu ảo xuất hiện.
Những việc nên cấm
Các hành vi dưới đây làm phiếu mất tính tự nguyện hoặc mất tính xác thực. Ban tổ chức nên liệt kê cụ thể trong thể lệ kèm mức xử lý.
- Trả tiền, tặng quà, hứa hẹn lợi ích dưới bất kỳ hình thức nào để đổi lấy phiếu, kể cả tổ chức bốc thăm tặng quà cho người đã bình chọn cho mình.
- Thuê dịch vụ tăng phiếu, mua lượt bình chọn, mua tương tác, dù trực tiếp hay nhờ người khác mua.
- Tham gia nhóm trao đổi phiếu, nơi thí sinh các cuộc thi bầu qua lại cho nhau theo kiểu đổi công.
- Tạo hoặc nhờ người tạo nhiều tài khoản, dùng phần mềm hay công cụ để bình chọn tự động.
- Xin mã xác nhận gửi về điện thoại, mật khẩu hay quyền truy cập tài khoản của người khác để bình chọn hộ.
- Dùng vị trí quản lý để yêu cầu cấp dưới bình chọn, yêu cầu chụp màn hình phiếu đã bầu, hoặc gắn việc bình chọn với đánh giá công việc.
- Dùng danh sách khách hàng, danh bạ, dữ liệu của tổ chức nơi mình làm việc để gửi tin nhắn kêu gọi khi không được phép.
- Bôi nhọ, nói xấu thí sinh khác hay kêu gọi người khác không bình chọn cho họ.
Hành vi xin mã xác nhận của người khác cần được nhấn mạnh riêng. Ngoài việc là gian lận bình chọn, nó trùng khớp với cách kẻ lừa đảo hay dùng để chiếm tài khoản, và người cung cấp mã có thể mất quyền kiểm soát tài khoản của mình. Ban tổ chức nên cảnh báo cả thí sinh lẫn công chúng về điều này.
Các vùng xám và cách xử lý gợi ý
Không phải tình huống nào cũng rõ ràng. Bảng dưới gợi ý cách ban tổ chức có thể quy định các vùng xám thường gặp; quan trọng nhất là quyết định trước và ghi vào thể lệ.
| Tình huống | Vì sao khó | Gợi ý quy định |
|---|---|---|
| Người thân bình chọn hộ bằng tài khoản của người thân, có sự đồng ý | Có đồng ý nhưng người bình chọn không tự xem bài | Cho phép khi chủ tài khoản đồng ý và tự xác nhận; cấm xin mã của người không trực tiếp đồng ý |
| Cấp trên chia sẻ bài của nhân viên trong nhóm công ty | Có thể bị hiểu là chỉ đạo | Cho phép chia sẻ kèm câu "tuỳ mọi người", cấm nhắc lại, cấm hỏi ai đã bầu |
| Nhãn hàng tài trợ cho thí sinh kêu gọi khách hàng bình chọn | Có lợi ích thương mại gắn với phiếu | Cấm kèm ưu đãi mua hàng; chỉ được chia sẻ như lời mời thông thường |
| Thí sinh có nhiều người theo dõi kêu gọi trên trang lớn | Hợp lệ nhưng tạo chênh lệch lớn | Cho phép; ban tổ chức cân nhắc giảm vai trò phiếu trong thiết kế |
| Câu lạc bộ, hội nhóm kêu gọi thành viên bầu cho thành viên của mình | Gần với vận động tập thể | Cho phép nếu không ép buộc, không gắn quyền lợi hội viên với việc bầu |
Với vùng xám, nguyên tắc chung là hỏi hai câu: người bình chọn có tự nguyện không, và người bình chọn có nhận lợi ích nào gắn với việc bầu không. Nếu câu trả lời là tự nguyện và không có lợi ích, hành vi thường chấp nhận được; nếu một trong hai câu có vấn đề, nên cấm hoặc giới hạn.
Cuộc thi nội bộ doanh nghiệp cần quy tắc riêng
Trong cuộc thi nội bộ, mọi người bình chọn đều là đồng nghiệp, nhiều người có quan hệ cấp trên, cấp dưới với thí sinh. Một trưởng phòng dự thi có thể không hề yêu cầu ai bầu cho mình, nhưng nhân viên vẫn cảm thấy nên bầu. Một phòng ban đông người có thể "bao" giải khán giả chỉ bằng việc kêu gọi nội bộ phòng. Những điều này không phải gian lận theo nghĩa thông thường, nhưng làm kết quả lệch khỏi mục đích ghi nhận tài năng.
Quy tắc nên có cho cuộc thi nội bộ gồm: lá phiếu bí mật, hệ thống không cho bất kỳ quản lý nào xem ai đã bầu cho ai; cấm quản lý kêu gọi bình chọn trong các cuộc họp hay kênh có tính chỉ đạo công việc; cấm gắn việc bình chọn với đánh giá thi đua, khen thưởng; và khuyến khích mỗi người xem toàn bộ bài trước khi chọn. Nếu có thể, cho mỗi nhân viên nhiều phiếu chia cho nhiều bài để giảm tâm lý "bầu cho người phòng mình".
Ban tổ chức cuộc thi nội bộ, thường là phòng nhân sự hay công đoàn, nên thông báo quy tắc này bằng văn bản tới toàn bộ quản lý trước khi mở cổng. Ví dụ giả định: một công ty sản xuất tổ chức thi sáng kiến, ban tổ chức gửi thư cho các trưởng bộ phận nhắc rõ không được kêu gọi bình chọn trong giao ban, và cho phép nhân viên báo cáo ẩn danh nếu bị yêu cầu bầu. Kết quả bình chọn mùa đó phân tán hơn hẳn các mùa trước.
Ban tổ chức truyền đạt quy tắc cho thí sinh
Quy tắc chỉ có tác dụng khi thí sinh thực sự biết. Các bước dưới đây giúp quy tắc đến được với thí sinh và cả người ủng hộ họ.
- Viết mục quy tắc vận động bình chọn riêng trong thể lệ, chia thành "được làm" và "không được làm", mỗi ý một dòng ngắn.
- Gửi lại danh sách này kèm thư xác nhận bài dự thi đã vào vòng bình chọn, yêu cầu thí sinh xác nhận đã đọc.
- Đăng một bài ngắn trên kênh của cuộc thi khi mở cổng, nhắc công chúng về quy tắc, đặc biệt là cảnh báo không cung cấp mã xác nhận cho người khác.
- Cung cấp cho thí sinh một đoạn lời mời bình chọn mẫu, trung tính, để họ dùng khi kêu gọi, giảm nguy cơ thí sinh tự viết lời kèm hứa hẹn quà tặng.
- Khi phát hiện hành vi vi phạm nhẹ, nhắc nhở riêng thí sinh trước, đề nghị gỡ bài đăng vi phạm, ghi lại việc nhắc nhở.
- Sau cuộc thi, tổng hợp các tình huống vi phạm đã gặp để bổ sung quy tắc cho mùa sau.
Bước thứ tư, cung cấp lời mời mẫu, là cách đơn giản mà hiệu quả. Nhiều thí sinh vi phạm không vì cố ý, mà vì bắt chước những lời kêu gọi kiểu "ai bầu cho mình sẽ được quà" từng thấy ở nơi khác. Một lời mời mẫu tử tế cho họ khuôn để làm đúng.
Bảo vệ người bình chọn khỏi bị lừa
Cuộc thi có bình chọn trực tuyến thường bị kẻ xấu lợi dụng. Chiêu phổ biến là gửi tin nhắn giả danh người quen nhờ bình chọn, kèm đường dẫn tới trang giả mạo yêu cầu đăng nhập tài khoản mạng xã hội, hoặc nhờ đọc lại mã xác nhận vừa gửi về điện thoại. Người bình chọn tin là đang giúp bạn bè, thực chất đang trao tài khoản của mình cho người khác.
Ban tổ chức không chịu trách nhiệm cho hành vi của kẻ lừa đảo, nhưng có thể giảm rủi ro bằng cách thiết kế và truyền thông đúng. Về thiết kế, không bao giờ yêu cầu người bình chọn cung cấp mật khẩu mạng xã hội hay mã xác nhận cho bất kỳ ai ngoài việc tự nhập vào trang chính thức. Về truyền thông, nói rõ trên mọi kênh của cuộc thi rằng ban tổ chức và thí sinh không bao giờ cần mã xác nhận của người bình chọn, và cuộc thi chỉ có một trang bình chọn chính thức được gọi tên cụ thể.
Khi nhận được báo cáo về trang giả mạo hay tin nhắn lừa đảo mượn danh cuộc thi, ban tổ chức nên cảnh báo công khai ngay, báo cáo trang giả mạo với nền tảng nơi nó xuất hiện, và rà soát các phiếu có thể liên quan đến tài khoản bị chiếm. Người bình chọn cảm thấy được bảo vệ sẽ tin tưởng cuộc thi hơn, và đó là nền tảng cho những mùa thi sau.
Câu hỏi thường gặp
Thí sinh tổ chức bốc thăm tặng quà cho người bình chọn cho mình có vi phạm không?
Theo quy tắc được nhiều ban tổ chức dùng, đây là vi phạm vì gắn lợi ích với việc bầu cho một thí sinh cụ thể, biến phiếu thành thứ có thể đổi được. Nếu ban tổ chức muốn tặng quà cho người bình chọn, quà phải do ban tổ chức trao, không phụ thuộc người đó bầu cho ai.
Nhờ bố mẹ, ông bà bình chọn bằng tài khoản của họ có được không?
Được nếu chính họ đồng ý và tự thực hiện hoặc tự xác nhận trên tài khoản của mình. Không nên xin mã xác nhận để bầu thay khi họ không trực tiếp tham gia, vì vừa trái quy tắc vừa tạo thói quen nguy hiểm dễ bị kẻ lừa đảo lợi dụng.
Thí sinh có bị xử lý nếu người hâm mộ tự ý vi phạm quy tắc không?
Thường chỉ khi có căn cứ thí sinh biết, đồng ý hoặc không ngăn cản sau khi được nhắc. Thí sinh nên chủ động nhắc người hâm mộ về quy tắc và báo cho ban tổ chức khi phát hiện vi phạm để được ghi nhận thiện chí.
Đăng bài kêu gọi trên nhóm cộng đồng hàng chục nghìn thành viên có vi phạm không?
Thường không vi phạm quy tắc cuộc thi nếu chỉ là lời mời thông thường, nhưng cần tuân theo quy định của chính nhóm đó và tránh đăng lặp lại gây phiền. Nếu nhóm cấm quảng bá, thí sinh nên tôn trọng quy định của nhóm.
Trong cuộc thi nội bộ, trưởng phòng có được chia sẻ bài của nhân viên mình không?
Có thể chia sẻ như một lời giới thiệu, kèm câu rõ ràng rằng việc bình chọn là tự nguyện. Không nên nhắc lại nhiều lần, không hỏi ai đã bầu, không nhắc đến bình chọn trong giao ban hay đánh giá công việc.
Ban tổ chức có nên cấm hoàn toàn việc kêu gọi bình chọn không?
Thường là không, vì khó kiểm soát và đi ngược mục đích lan toả của bình chọn. Nếu ban tổ chức muốn tránh hoàn toàn vận động, cách phù hợp hơn là bỏ bình chọn đại chúng và dùng hội đồng khán giả hoặc bình chọn tại chỗ.