Cách an toàn nhất để kết hợp điểm giám khảo với bình chọn khán giả là quy đổi số phiếu về cùng thang điểm trước, rồi mới cộng theo trọng số đã công bố, và kiểm thử công thức bằng số liệu giả định trước khi mở cổng. Cộng thẳng số phiếu vào điểm, hoặc chọn trọng số "trên giấy" mà không xem độ chênh thực tế, là hai lỗi khiến phiếu khán giả lấn át hoàn toàn ý kiến chuyên môn dù thể lệ ghi chỉ chiếm một phần nhỏ.
Bài này đi qua ba mô hình ghép điểm, cách chọn trọng số, ba cách quy đổi số phiếu ra điểm kèm phép tính ví dụ, quy tắc làm tròn và phá thế hoà. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính, không phải mức khuyến nghị cho cuộc thi cụ thể nào.
Ba mô hình ghép điểm thường gặp
Giải riêng, không ghép. Ban giám khảo trao các giải chuyên môn, khán giả bình chọn một giải riêng như giải yêu thích. Hai kết quả độc lập, không ai phải giải thích vì sao bài được phiếu cao lại không đoạt giải nhất. Đây là mô hình ít tranh cãi nhất và nên là lựa chọn đầu tiên khi bạn chưa có kinh nghiệm rà soát phiếu.
Cộng điểm có trọng số. Tổng điểm chung cuộc là điểm giám khảo nhân với một tỷ lệ, cộng điểm bình chọn đã quy đổi nhân với tỷ lệ còn lại. Mô hình này tạo cảm giác khán giả "có tiếng nói" trong giải chính, nhưng đòi hỏi công thức quy đổi chặt và rà soát phiếu kỹ, vì mỗi phiếu ảo bây giờ ảnh hưởng thẳng đến giải chính.
Bình chọn làm cửa vào hoặc phá thế hoà. Phiếu khán giả chỉ dùng để chọn thêm một hai bài vào vòng chung khảo, hoặc chỉ dùng khi hai bài bằng điểm chuyên môn. Ảnh hưởng của khán giả có thật nhưng bị khoanh vùng, nên kể cả khi có phiếu ảo lọt qua, thiệt hại cũng có giới hạn.
Chọn mô hình theo câu hỏi nào. Hãy hỏi: nếu bài khán giả thích nhất khác bài giám khảo đánh giá cao nhất, ban tổ chức muốn ai thắng giải chính? Nếu câu trả lời là ban giám khảo, đừng chọn mô hình cộng điểm với trọng số lớn; nếu muốn hai bên cùng được ghi nhận, giải riêng là đủ.
Chọn trọng số bao nhiêu là hợp lý
Không có con số đúng cho mọi cuộc thi, nhưng có một nguyên tắc: trọng số của phiếu khán giả nên tương xứng với mức độ ban tổ chức kiểm soát được phiếu. Bình chọn qua tài khoản nội bộ, mỗi nhân viên một phiếu, có thể chịu được trọng số cao hơn; bình chọn mở cho cả mạng xã hội, xác thực bằng email, thì trọng số nên thấp hoặc chuyển sang giải riêng.
Thứ hai, trọng số nên phản ánh bản chất cuộc thi. Một cuộc thi ảnh cộng đồng về quê hương có thể coi cảm nhận của người xem là một phần giá trị của tác phẩm; một cuộc thi ý tưởng khởi nghiệp chấm tính khả thi thì phiếu đám đông gần như không nói gì về tính khả thi. Ví dụ giả định: ban tổ chức cuộc thi ảnh cộng đồng chọn tỷ lệ 70 phần giám khảo, 30 phần khán giả; ban tổ chức cuộc thi ý tưởng chọn không cộng điểm mà trao giải khán giả riêng.
Thứ ba, trọng số danh nghĩa chưa phải trọng số thực. Như phần sau cho thấy, nếu điểm giám khảo giữa các bài chỉ chênh nhau vài điểm còn điểm bình chọn quy đổi chênh nhau hàng chục điểm, thì một trọng số 30 phần trăm vẫn đủ để phiếu khán giả quyết định gần như toàn bộ thứ hạng. Vì thế, trước khi công bố trọng số, bạn nên thử công thức trên một bộ số liệu giả định có độ chênh giống thực tế của các cuộc thi tương tự.
Ba cách quy đổi số phiếu ra điểm, kèm ví dụ giả định
Không bao giờ cộng thẳng số phiếu vào điểm giám khảo, vì hai con số khác đơn vị. Ví dụ giả định: bốn bài A, B, C, D có điểm giám khảo trên thang 100 lần lượt là 86, 82, 78, 74; số phiếu hợp lệ lần lượt là 1.200, 3.000, 600, 1.800, tổng 6.600 phiếu. Trọng số 70 phần giám khảo, 30 phần khán giả.
| Cách quy đổi | Điểm bình chọn A / B / C / D | Tổng chung cuộc A / B / C / D | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| So với bài cao phiếu nhất (phiếu chia cho 3.000, nhân 100) | 40 / 100 / 20 / 60 | 72,2 / 87,4 / 60,6 / 69,8 | B thắng cách biệt dù kém A 4 điểm chuyên môn |
| Theo tỷ lệ trên tổng phiếu (phần trăm phiếu) | 18,18 / 45,45 / 9,09 / 27,27 | 65,65 / 71,04 / 57,33 / 59,98 | B vẫn thắng nhưng khoảng cách hẹp hơn |
| Theo thứ hạng phiếu (hạng 1 được 100, mỗi hạng sau bớt 25) | 50 / 100 / 25 / 75 | 75,2 / 87,4 / 62,1 / 74,3 | Thứ hạng giữa A và D sát nhau hơn |
Cách tính dòng đầu với bài A: 70 phần trăm của 86 là 60,2; điểm bình chọn của A là 1.200 chia 3.000 nhân 100 bằng 40, lấy 30 phần trăm được 12; tổng 72,2. Các ô còn lại tính tương tự. Bạn thấy cùng một bộ số liệu, cùng trọng số, nhưng cách quy đổi khác nhau cho khoảng cách khác nhau. Cách theo thứ hạng ít nhạy với chênh lệch số phiếu tuyệt đối, nên hạn chế được lợi thế của thí sinh có mạng lưới rất lớn; đổi lại nó bỏ qua thông tin về mức độ chênh. Chọn cách nào là quyết định của ban tổ chức, miễn là công bố trước khi mở cổng.
Hiệu lực thật của trọng số nằm ở độ chênh
Trong ví dụ trên, điểm giám khảo của bốn bài chỉ trải trong khoảng 12 điểm, từ 74 đến 86. Điểm bình chọn quy đổi theo cách thứ nhất trải từ 20 đến 100, tức 80 điểm. Nhân trọng số xong, phần giám khảo đóng góp chênh lệch tối đa 8,4 điểm, còn phần khán giả đóng góp chênh lệch tối đa 24 điểm. Dù trên giấy giám khảo chiếm 70 phần, trên thực tế khán giả mới là bên quyết định thứ hạng.
Hiện tượng này rất phổ biến vì giám khảo có xu hướng chấm dồn trong một khoảng hẹp, ít khi cho bài dự thi đã qua sơ khảo dưới 60 điểm, trong khi số phiếu có thể chênh nhau gấp năm, gấp mười lần. Có hai cách khắc phục. Một là quy đổi cả điểm giám khảo về cùng kiểu thang: bài điểm cao nhất được 100, bài thấp nhất trong vòng được một mức sàn, các bài khác nội suy tuyến tính. Hai là dùng cách quy đổi phiếu theo thứ hạng hoặc thu hẹp thang bình chọn, ví dụ điểm bình chọn chỉ chạy từ 60 đến 100.
Dù chọn cách nào, hãy tự kiểm bằng câu hỏi: bài đứng đầu về chuyên môn cần thua bao nhiêu phiếu thì mất giải? Nếu câu trả lời là "chỉ cần kém một vài trăm phiếu", trọng số thực của khán giả đang quá lớn so với ý định. Ghi câu hỏi này và phép thử vào hồ sơ thiết kế cuộc thi, để khi có tranh cãi bạn chứng minh được công thức đã được cân nhắc chứ không chọn tuỳ tiện.
Quy tắc làm tròn và phá thế hoà
Những quy tắc nhỏ này hiếm khi được nghĩ tới cho đến lúc hai bài bằng điểm đến chữ số thập phân thứ hai. Viết sẵn trong thể lệ giúp bạn không phải ra quyết định dưới áp lực.
- Giữ ít nhất hai chữ số thập phân trong mọi bước tính, chỉ làm tròn ở kết quả cuối cùng khi công bố.
- Ghi rõ dùng số phiếu hợp lệ sau rà soát, không dùng số phiếu hiển thị trên bảng trong lúc mở cổng.
- Khi tổng điểm bằng nhau, ưu tiên bài có điểm giám khảo cao hơn nếu cuộc thi coi chuyên môn là chính; hoặc ưu tiên bài có điểm ở tiêu chí quan trọng nhất cao hơn.
- Nếu vẫn bằng, để trưởng ban giám khảo quyết định có ghi lý do, hoặc trao giải đồng hạng nếu cơ cấu giải cho phép.
- Không dùng thời điểm nộp bài để phá thế hoà trong cuộc thi sáng tạo, vì không liên quan đến chất lượng.
- Không dùng bốc thăm ngẫu nhiên cho giải có giá trị lớn nếu chưa ghi trong thể lệ.
Một quy tắc nữa nên có: khi một bài bị loại sau rà soát, thứ hạng các bài khác được tính lại theo cùng công thức, không "đôn" người kế tiếp lên một cách thủ công. Với cách quy đổi so với bài cao phiếu nhất, loại bài dẫn đầu sẽ làm thay đổi điểm bình chọn của tất cả các bài còn lại, nên phải tính lại toàn bộ.
Công bố cách tính trước, kèm một ví dụ
Thí sinh và khán giả chấp nhận kết quả dễ hơn rất nhiều khi họ đã biết cách tính từ trước. Phần chấm điểm trong thể lệ nên có ba thành phần: trọng số của từng bên, công thức quy đổi số phiếu ra điểm, và một ví dụ tính bằng số giả định như bảng ở trên. Ví dụ giúp người đọc không quen con số hiểu ngay rằng một bài nhiều phiếu chưa chắc thắng, và ngược lại.
Khi công bố kết quả, đưa ra điểm giám khảo trung bình, số phiếu hợp lệ, điểm bình chọn quy đổi và tổng điểm của các bài đoạt giải. Một số ban tổ chức chỉ công bố tổng điểm vì sợ bị soi; thực tế công bố đủ thành phần lại giảm bớt khiếu nại, vì người ta tự tính lại được và thấy khớp. Điều cần tránh là công bố điểm từng giám khảo gắn với tên giám khảo, vì dễ dẫn tới công kích cá nhân; điểm trung bình là đủ.
Nếu cuộc thi có nhiều vòng, nói rõ phiếu khán giả áp dụng ở vòng nào. Bình chọn ở vòng sơ khảo thường kém ý nghĩa vì số bài quá nhiều, người xem không đọc hết; bình chọn ở vòng chung khảo với vài bài đã được giám khảo lọc thì phiếu phản ánh sự so sánh thật hơn. Đây cũng là cách giảm tải rà soát, vì ban tổ chức chỉ phải kiểm phiếu cho một danh sách ngắn.
Những sai lầm hay khiến kết quả bị đảo
Đổi công thức sau khi thấy số liệu. Dù lý do có hợp lý đến đâu, đổi cách tính khi đã biết ai dẫn phiếu sẽ bị coi là sắp đặt. Nếu thật sự phát hiện công thức có lỗi, cách duy nhất chấp nhận được là công bố lỗi, công bố cách sửa và áp dụng cho mọi bài như nhau, tốt nhất trước khi đóng cổng.
Dùng số phiếu thô chưa rà soát. Số trên bảng hiển thị trong lúc mở cổng thường gồm cả phiếu trùng và phiếu bất thường. Dùng số này để tính rồi sau đó phải sửa sẽ tạo hai bảng kết quả khác nhau lưu hành trên mạng.
Để giám khảo biết phiếu trước khi chấm. Giám khảo nhìn thấy một bài đang dẫn phiếu rất xa có thể chấm theo, hoặc chấm thấp đi để kéo lại. Cả hai đều làm điểm chuyên môn mất độc lập, tức là làm hỏng chính lý do có hai nguồn điểm.
Không thử công thức trên số liệu giả định. Chỉ cần mười phút với bảng tính và vài bộ số giả định có độ chênh khác nhau là thấy được trọng số thực. Bỏ bước này là cách phổ biến nhất khiến thể lệ ghi "giám khảo chiếm 70 phần" nhưng giải nhất lại thuộc về bài kém nhất về chuyên môn trong nhóm đoạt giải.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho khán giả chiếm 50 phần trăm tổng điểm không?
Chỉ nên khi ban tổ chức kiểm soát được người bình chọn rất chặt, ví dụ cuộc thi nội bộ mỗi nhân viên một tài khoản, và khi cảm nhận của người xem thật sự là một phần giá trị cuộc thi. Với bình chọn mở trên mạng, mức này gần như trao giải cho bên vận động phiếu giỏi hơn.
Điểm giám khảo có cần chuẩn hoá trước khi ghép với điểm bình chọn không?
Nên chuẩn hoá nếu điểm giám khảo dồn trong khoảng hẹp còn điểm bình chọn trải rộng, vì nếu không trọng số danh nghĩa sẽ không phản ánh ảnh hưởng thật. Cách đơn giản là quy bài cao nhất về 100 và bài thấp nhất về một mức sàn chung cho cả hai nguồn điểm.
Bài đứng đầu bình chọn nhưng không có giải nào thì có sao không?
Không sai nếu thể lệ đã nói rõ cách tính và bài đó thua ở phần chuyên môn. Để đỡ hụt hẫng cho thí sinh và người ủng hộ, nhiều ban tổ chức thêm một giải khán giả riêng bên cạnh việc cộng điểm, nhưng việc này phải ghi từ đầu.
Có nên công bố công thức quy đổi chi tiết hay chỉ ghi trọng số?
Nên công bố đủ công thức kèm một ví dụ tính. Chỉ ghi trọng số mà không ghi cách quy đổi số phiếu ra điểm thì người đọc không tự kiểm được, và khi kết quả bất ngờ họ dễ nghĩ ban tổ chức tính tuỳ ý.
Phiếu bị huỷ sau rà soát có làm thay đổi điểm của bài khác không?
Có, với các cách quy đổi phụ thuộc vào bài cao nhất hoặc tổng phiếu. Khi huỷ phiếu của một bài, điểm bình chọn của mọi bài đều phải tính lại từ đầu theo đúng công thức, không chỉnh tay riêng bài bị huỷ phiếu.
Cuộc thi có nhiều hạng mục thì dùng chung một trọng số được không?
Được, nhưng nên kiểm độ chênh ở từng hạng mục, vì có hạng mục ít bài, số phiếu dồn rất mạnh vào một hai bài. Nếu một hạng mục cho kết quả trọng số thực quá lệch, cân nhắc chuyển hạng mục đó sang mô hình giải khán giả riêng ngay từ thể lệ.