Kiểm tra bài dự thi hợp lệ là bước tổ thư ký đối chiếu từng bài với thể lệ trước khi bất kỳ giám khảo nào nhìn thấy nó: nộp đúng hạn, đúng định dạng, đúng đối tượng, đủ giấy tờ cam kết và giữ được ẩn danh. Bài không qua bước này thì không được chấm, dù hay đến đâu. Làm kỹ ở đây giúp giám khảo chỉ phải nghĩ về chất lượng, còn ban tổ chức có lý do rõ ràng cho mọi bài bị loại.
Khó nhất của bước này không nằm ở danh mục kiểm mà ở ranh giới: lỗi nào là lỗi hình thức có thể cho sửa, lỗi nào là vi phạm điều kiện phải loại. Ranh giới đó cần được vạch trước khi nhận bài, không phải lúc đang cầm một bài cụ thể trên tay.
Vì sao giám khảo không nên làm bước này
Ở nhiều cuộc thi nhỏ, ban tổ chức gửi thẳng toàn bộ bài cho giám khảo và dặn "bài nào sai thể lệ thì loại giúp". Cách này tiết kiệm một bước nhưng tạo ra hai vấn đề. Thứ nhất, giám khảo đánh giá chất lượng, và một người vừa đọc được bài hay sẽ có xu hướng du di cho lỗi định dạng của chính bài đó, trong khi khắt khe với bài dở mắc cùng lỗi. Thứ hai, mỗi giám khảo du di một kiểu, nên cùng một lỗi có bài bị loại có bài không.
Tổ thư ký thì đứng ngoài chất lượng. Họ chỉ cần đối chiếu: thể lệ ghi tối đa ba ảnh, bài này gửi năm ảnh; thể lệ ghi dành cho nhân viên chính thức, người này là cộng tác viên. Khi việc kiểm hợp lệ tách khỏi việc chấm, mỗi bên làm được việc của mình mà không phải giằng co.
Nếu cuộc thi quá nhỏ, chỉ có một người lo mọi việc, người đó vẫn nên kiểm hợp lệ toàn bộ trong một lượt trước khi bắt đầu đọc để chấm. Đọc để kiểm và đọc để chấm là hai trạng thái khác nhau; làm xen kẽ là dễ lẫn.
Danh mục kiểm cho từng bài
Danh mục dưới đây dùng được cho phần lớn cuộc thi ảnh, viết, thiết kế, ý tưởng. Cột thứ ba là gợi ý xử lý mặc định; thể lệ của bạn có thể quy định khác, và khi đó thể lệ thắng.
| Mục kiểm | Câu hỏi cụ thể | Xử lý mặc định khi không đạt |
|---|---|---|
| Thời hạn | Bài về trước thời điểm đóng cổng theo đồng hồ của hệ thống nhận bài? | Loại, trừ khi lỗi do hệ thống của ban tổ chức |
| Đối tượng | Người nộp thuộc nhóm được dự thi, không thuộc nhóm bị loại trừ như ban tổ chức, giám khảo, người thân? | Loại |
| Số lượng | Số bài mỗi người hoặc mỗi nhóm không vượt giới hạn? | Giữ các bài nộp sớm nhất trong giới hạn, nếu thể lệ có ghi |
| Định dạng | Đúng loại tệp, kích thước, độ dài, khổ giấy, thời lượng? | Tuỳ mức: lỗi nhỏ cho bổ sung, lỗi làm thay đổi bài thì loại |
| Ẩn danh | Trong bài, tên tệp, dữ liệu đính kèm có lộ tên tác giả? | Thư ký che giúp nếu che được mà không sửa nội dung; nếu tên nằm trong tác phẩm thì xử lý theo thể lệ |
| Giấy tờ đi kèm | Có bản cam kết tác quyền, đồng ý xử lý dữ liệu, xác nhận của người được chụp nếu cần? | Cho bổ sung trong hạn ngắn |
| Chủ đề | Bài có rõ ràng nằm ngoài chủ đề không? | Không loại ở bước này, ghi chú để giám khảo đánh giá |
Mục chủ đề được để cho giám khảo vì đó là nhận định chất lượng, không phải đối chiếu. Chỉ những bài hiển nhiên lạc đề, kiểu cuộc thi ảnh phong cảnh mà gửi ảnh chụp màn hình, mới nên được tổ thư ký đánh dấu để trưởng ban giám khảo xác nhận loại.
Lỗi nào cho bổ sung, lỗi nào loại
Nguyên tắc chung: cho sửa những gì không làm thay đổi tác phẩm. Thiếu bản cam kết, ghi sai thông tin liên hệ, tệp bị lỗi khi tải lên nhưng thí sinh có bằng chứng đã nộp đúng hạn là những lỗi có thể cho bổ sung. Còn việc gửi lại một bản đã chỉnh sửa nội dung là nộp bài mới, không phải bổ sung.
Thời hạn bổ sung phải ngắn và giống nhau cho mọi người. Thường là hai đến ba ngày làm việc kể từ khi ban tổ chức gửi yêu cầu. Gửi yêu cầu bổ sung cho tất cả bài mắc cùng loại lỗi trong cùng một đợt, tránh tình trạng người được báo sớm có nhiều thời gian hơn.
Lỗi vượt giới hạn thì không cho thí sinh chọn lại. Nếu thể lệ ghi tối đa ba bài mà một người gửi năm, cách công bằng là áp quy tắc đã ghi sẵn, ví dụ giữ ba bài nộp sớm nhất. Cho thí sinh chọn lại sau khi đóng cổng là cho họ thêm thời gian cân nhắc mà người khác không có.
Lỗi do phía ban tổ chức thì ban tổ chức chịu. Biểu mẫu trực tuyến bị sập vào giờ cuối, hướng dẫn định dạng mâu thuẫn giữa hai văn bản, là lỗi của ban tổ chức. Khi đó nên gia hạn hoặc chấp nhận cho mọi người bị ảnh hưởng, và ghi lại quyết định thành văn bản.
Khi phân vân, đưa lên trưởng ban tổ chức thay vì tự quyết. Tổ thư ký nên có quyền với các trường hợp rõ ràng, còn các trường hợp lưng chừng thì gom lại, trình một lần, quyết một lần cho cả nhóm. Quyết từng bài một vào những thời điểm khác nhau là nguồn gốc của sự không nhất quán.
Trình tự kiểm cho một đợt nhận bài
Một trình tự gọn cho tổ thư ký hai đến ba người, áp dụng ngay sau khi đóng cổng.
- Khoá sổ tiếp nhận: chụp lại trạng thái hộp thư hoặc xuất danh sách từ biểu mẫu tại thời điểm đóng cổng, lưu cùng hồ sơ.
- Đối chiếu số lượng: số dòng trong sổ tiếp nhận phải bằng số bài thật sự có trong thư mục; lệch thì tìm nguyên nhân trước khi làm tiếp.
- Kiểm từng bài theo danh mục, ghi kết quả vào một cột riêng: đạt, cần bổ sung, đề xuất loại, kèm điều khoản thể lệ liên quan.
- Người thứ hai kiểm lại toàn bộ các bài đề xuất loại; bài đạt thì kiểm xác suất khoảng một phần mười.
- Gửi yêu cầu bổ sung đồng loạt, ghi thời hạn rõ ngày giờ.
- Hết hạn bổ sung, chốt danh sách hợp lệ và danh sách loại, trưởng ban tổ chức ký.
- Chuẩn bị bộ bài đã mã hoá, đã che thông tin nhận diện, chuyển cho giám khảo cùng quy chế chấm.
Kiểm lại bài đề xuất loại quan trọng hơn kiểm lại bài đạt, vì một bài bị loại oan gây thiệt hại lớn hơn một bài lỗi lọt vào vòng chấm; bài lỗi lọt vào vẫn còn cơ hội bị phát hiện ở vòng sau.
Ẩn danh: những chỗ tên tác giả hay lọt qua
Với cuộc thi chấm ẩn danh, bước kiểm hợp lệ cũng là bước bảo vệ sự ẩn danh. Tên tác giả hay lọt qua những chỗ người ta ít để ý. Tên tệp là chỗ đầu tiên: rất nhiều thí sinh đặt tên tệp bằng họ tên mình. Thư ký nên đổi toàn bộ tên tệp sang mã bài trước khi chuyển đi.
Chỗ thứ hai là dữ liệu đi kèm tệp. Ảnh kỹ thuật số thường mang thông tin về máy chụp, đôi khi cả tên người chụp hay thông tin bản quyền mà máy ghi tự động. Tệp văn bản và trình chiếu mang tên tác giả trong phần thuộc tính. Thiết kế có thể có chữ ký nhỏ ở góc. Thư ký cần xoá các thông tin này nếu xoá được mà không chạm vào nội dung tác phẩm.
Chỗ thứ ba khó hơn: nội dung tự lộ danh tính, chẳng hạn bài viết kể chuyện "hồi làm trưởng phòng kinh doanh ở chi nhánh Cần Thơ" trong một cuộc thi nội bộ mà chi nhánh đó chỉ có một trưởng phòng. Trường hợp này không xoá được mà không sửa bài. Thể lệ nên dặn trước thí sinh tránh chi tiết nhận diện; nếu vẫn xảy ra, ghi chú cho trưởng ban giám khảo biết và để giám khảo quen biết người đó tự khai báo, không loại bài chỉ vì lý do này nếu thể lệ không quy định.
Ghi lý do loại và báo cho thí sinh
Mỗi bài bị loại cần một dòng lý do cụ thể, dẫn đúng điều khoản thể lệ: "nộp lúc 23 giờ 41 ngày đóng cổng, sau thời hạn 23 giờ 00 theo mục 4" là lý do tốt; "không đạt yêu cầu" là lý do tồi. Dòng lý do này vừa để trả lời thí sinh, vừa để ban tổ chức tự soát xem mình có loại nhất quán không.
Có nên báo cho thí sinh bị loại ở vòng hợp lệ không? Nên, và nên báo sớm, trước khi công bố kết quả. Thí sinh bị loại vì lỗi hình thức thường chấp nhận khi được nói rõ, nhưng sẽ khó chịu nếu chỉ biết khi danh sách giải đã ra mà không thấy tên mình và không ai giải thích. Thư báo ngắn, lịch sự, nêu lý do và điều khoản, nhắc kênh hỏi đáp nếu họ thấy có nhầm lẫn.
Thư báo không nên nhận xét chất lượng bài, vì bài chưa được chấm. Cũng không nên hứa hẹn "lần sau ban tổ chức sẽ du di", vì điều đó tạo kỳ vọng về sự không nhất quán. Một câu cảm ơn và một lời mời theo dõi các cuộc thi sau là đủ.
Khi vi phạm lộ ra sau khi bài đã vào vòng chấm
Bước kiểm hợp lệ không bắt được mọi thứ. Có những vi phạm chỉ lộ ra muộn: một giám khảo nhận ra ảnh đã từng đoạt giải ở cuộc thi khác, một đồng nghiệp báo rằng ý tưởng dự thi là của nhóm khác, một tác giả hoá ra là người thân của thành viên ban tổ chức. Quy chế nên có một đường xử lý riêng cho các tình huống này, thay vì để mỗi lần lại bàn từ đầu.
Đường xử lý gọn gồm ba nấc. Người phát hiện báo cho thư ký, không bàn trong nhóm giám khảo. Thư ký tạm đánh dấu bài, tiếp tục cho chấm bình thường để không làm lệch tiến độ, đồng thời thu thập bằng chứng. Trưởng ban tổ chức xem bằng chứng, nếu cần thì hỏi thí sinh để họ giải trình, rồi quyết định giữ hay loại và ghi thành văn bản. Việc hỏi thí sinh trước khi loại là cách đối xử tử tế, và cũng giúp ban tổ chức tránh loại oan khi thông tin tố cáo không đúng.
Nếu bài đã đoạt giải rồi mới phát hiện vi phạm, việc thu hồi giải và xét lại thứ hạng theo điều khoản thể lệ là chuyện của danh mục giải thưởng và pháp lý. Về phía quy trình chấm, điều cần giữ là không sửa biên bản đã ký; mọi quyết định mới được lập thành văn bản riêng, có ngày và chữ ký, đính kèm vào hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Thí sinh nộp trễ vài phút vì mạng chậm có nên chấp nhận không?
Nếu thể lệ lấy mốc theo đồng hồ hệ thống nhận bài thì nên giữ đúng mốc đó cho mọi người, vì nhận một bài trễ năm phút thì sẽ khó từ chối bài trễ mười phút. Ngoại lệ hợp lý duy nhất là khi chính hệ thống của ban tổ chức gặp sự cố có thể xác minh.
Có nên kiểm tra đạo văn, đạo ảnh ở bước hợp lệ không?
Bước hợp lệ chỉ nên làm những phép kiểm nhanh, rõ ràng. Kiểm tra trùng lặp và nguồn gốc kỹ hơn thường làm cho danh sách ngắn sau sơ khảo, vì tốn công và cần người hiểu chuyên môn. Nếu thể lệ yêu cầu tác phẩm chưa công bố, cũng kiểm kỹ ở giai đoạn đó.
Một người gửi cùng một bài cho hai hạng mục thì xử lý ra sao?
Thể lệ nên ghi sẵn có được gửi một bài cho nhiều hạng mục hay không. Nếu không cho phép mà vẫn gửi, cách nhất quán là giữ ở hạng mục nộp trước và báo cho thí sinh. Nếu thể lệ im lặng, nên trình trưởng ban tổ chức quyết một lần cho mọi trường hợp tương tự.
Ai giữ bảng đối chiếu mã bài với tên thí sinh?
Chỉ một hoặc hai người trong tổ thư ký, không phải giám khảo. Bảng nên lưu tách khỏi thư mục bài thi, có mật khẩu nếu là tệp điện tử. Danh sách người được mở bảng nên ghi trong quy chế để sau này không ai phải đoán.
Thí sinh hỏi bài mình đã hợp lệ chưa trước khi đóng cổng thì có trả lời không?
Có thể xác nhận đã nhận bài và đủ thành phần hồ sơ, nhưng không nên kiểm hợp lệ từng bài một trước hạn cho riêng ai, vì người hỏi sớm được cơ hội sửa mà người khác không có. Nếu muốn hỗ trợ, đăng một danh sách lỗi thường gặp cho mọi người cùng xem.
Bài thiếu bản cam kết tác quyền nhưng chất lượng tốt thì sao?
Chất lượng không liên quan tới bước này. Bài thiếu giấy tờ được yêu cầu bổ sung như mọi bài khác cùng lỗi, trong cùng thời hạn. Hết hạn không bổ sung thì loại, kể cả khi ban tổ chức tiếc. Đây là chỗ cần nhất quán nhất.