GiamKhao.comGiám Khảo
Quy trình chấm các vòng

Chấm sơ khảo cuộc thi: cách lọc hàng trăm bài xuống danh sách vào vòng chung khảo

Cách tổ chức vòng sơ khảo: chia lô cho từng cặp giám khảo, chấm độc lập, xử lý bài hai người lệch nhiều, chọn số bài vào chung khảo và giữ ẩn danh suốt vòng.

Over-the-shoulder view of a Vietnamese woman judge at home in Can Tho reviewing blank photo prints spread on a dining table, tea cup beside her, late afternoon window light

Vòng sơ khảo có một nhiệm vụ: đưa số bài từ mức không ai đọc kỹ nổi xuống một danh sách ngắn mà ban chung khảo đọc kỹ được, và không đánh rơi bài xứng đáng nào trên đường đi. Cách làm phổ biến là chia bài thành lô, mỗi lô giao cho ít nhất hai giám khảo chấm độc lập, gộp điểm, xử lý những bài hai người đánh giá lệch nhau nhiều, rồi lấy một số lượng đã định trước vào vòng sau.

Sơ khảo khác chung khảo ở chỗ nó là phép lọc chứ không phải phép xếp hạng. Sai lầm hay gặp là đòi sơ khảo phải chính xác tới từng điểm lẻ, khiến giám khảo mệt và chậm, trong khi điều thật sự cần là bài tốt không bị loại oan. Bài này đi qua từng quyết định khi tổ chức vòng sơ khảo cho cuộc thi người lớn từ vài chục đến vài trăm bài.

Sơ khảo là lọc, không phải xếp hạng

Hãy hình dung một cuộc thi viết về nghề có ba trăm bài, giải chỉ dành cho mười bài. Ở vòng sơ khảo, điều quan trọng là ba mươi hay bốn mươi bài tốt nhất có mặt trong danh sách vào vòng sau. Bài đứng thứ 120 hay thứ 150 không ảnh hưởng tới ai. Vì vậy câu hỏi đặt cho giám khảo sơ khảo không phải là "bài này đáng mấy điểm trên mười" mà gần với "bài này có đáng được ban chung khảo đọc kỹ không".

Hiểu như vậy giúp thiết kế vòng sơ khảo đơn giản hơn. Nhiều cuộc thi dùng thang ngắn cho sơ khảo, chẳng hạn ba mức: chắc chắn vào, có thể vào, không vào; hoặc thang năm mức có mô tả ngắn cho từng mức. Thang chi tiết với nhiều tiêu chí và trọng số nên để dành cho chung khảo, khi số bài đủ ít để giám khảo cân từng chi tiết.

Điểm sơ khảo cũng không nên được cộng vào kết quả cuối, trừ khi thể lệ đã ghi rõ từ đầu. Lý do đơn giản: ở sơ khảo mỗi bài chỉ có hai ba người đọc và mỗi lô có người đọc khác nhau, nên điểm sơ khảo của hai bài ở hai lô khác nhau không thật sự so được với nhau. Dùng nó để lọc thì ổn, dùng nó để xếp giải thì không.

Chia lô và chọn người đọc cho từng lô

Mỗi bài ít nhất hai người đọc, độc lập với nhau. Một người đọc là quá phụ thuộc vào gu và tâm trạng của người đó trong buổi đọc. Hai người đọc độc lập cho phép phát hiện những bài được đánh giá rất khác nhau để xem lại.

Ghép cặp giám khảo xoay vòng thay vì cố định. Nếu giám khảo A luôn đi với giám khảo B, cặp đó dễ hình thành một mặt bằng riêng. Xoay vòng để mỗi giám khảo gặp nhiều bạn chấm khác nhau giúp lộ ra người chấm khắt khe hay dễ dãi hơn mức chung.

Lô vừa sức: khoảng bốn mươi đến sáu mươi bài viết dài, nhiều hơn với ảnh. Con số phụ thuộc thể loại. Ảnh xem nhanh hơn bài viết, bài viết nhanh hơn hồ sơ dự án. Cách đơn giản là hỏi giám khảo thời gian trung bình cho một bài, rồi chia sao cho mỗi người không phải đọc quá ba bốn giờ mỗi ngày.

Trộn thứ tự bài trong lô. Không xếp theo thứ tự nộp, vì bài nộp sớm và nộp sát hạn thường có đặc điểm khác nhau. Mỗi giám khảo nhận lô theo một thứ tự ngẫu nhiên riêng để giảm ảnh hưởng của vị trí đọc.

Giám khảo có xung đột lợi ích với bài nào thì đổi bài đó sang lô khác. Việc khai báo xung đột lợi ích thuộc phần lập ban giám khảo; ở bước chia lô, thư ký chỉ cần có danh sách khai báo và tránh giao bài cho người đã khai.

Trình tự một vòng sơ khảo

Trình tự dưới đây giả định chấm từ xa, mỗi giám khảo tự đọc tại nhà hoặc văn phòng, nộp phiếu về thư ký.

  1. Thư ký gửi mỗi giám khảo lô bài đã mã hoá, phiếu chấm sơ khảo, quy chế và hạn nộp, kèm một buổi trao đổi ngắn để thống nhất cách hiểu từng mức của thang.
  2. Giám khảo chấm thử năm đến mười bài chung cho cả nhóm, gửi về để thư ký xem có ai hiểu thang lệch hẳn không; chỉnh cách hiểu trước khi chấm thật.
  3. Giám khảo chấm lô của mình, không trao đổi về bài cụ thể với người khác trong nhóm.
  4. Giữa kỳ, thư ký kiểm tiến độ và nhắc người chậm; không xem điểm để tránh vô tình định hướng.
  5. Hết hạn, thư ký thu phiếu, nhập điểm, người thứ hai đối chiếu.
  6. Thư ký đánh dấu các bài có hai điểm lệch vượt ngưỡng quy chế, chuyển sang người đọc thứ ba.
  7. Lập danh sách theo điểm gộp, áp số lượng vào vòng sau đã định, xử lý các bài bằng điểm ở ranh giới.
  8. Trưởng ban giám khảo xem danh sách, có thể đề nghị cứu một số bài theo cơ chế quy chế cho phép, rồi ký chốt.

Bước chấm thử chung là bước hay bị bỏ vì tốn một buổi, nhưng nó giúp cả nhóm nói cùng một ngôn ngữ trước khi chấm hàng trăm bài. Phát hiện một giám khảo hiểu thang ngược hướng ở bước này thì sửa được; phát hiện ở bước tổng hợp thì phải chấm lại cả lô.

Xử lý bài hai người chấm lệch nhau nhiều

Với thang ba mức, lệch nhiều nghĩa là một người chọn "chắc chắn vào" và người kia chọn "không vào". Với thang năm mức hay mười điểm, quy chế nên ghi một ngưỡng cụ thể, chẳng hạn lệch từ ba điểm trên thang mười. Mọi bài vượt ngưỡng được chuyển cho người đọc thứ ba, người này không biết điểm của hai người trước.

Có hai cách dùng điểm người thứ ba. Cách thứ nhất là lấy trung bình cả ba điểm. Cách thứ hai là bỏ điểm xa nhất và lấy trung bình hai điểm còn lại. Cách nào cũng được, miễn ghi rõ trong quy chế trước khi chấm. Cách thứ hai giảm ảnh hưởng của một nhận định lạc lõng, nhưng có thể làm mất một góc nhìn khác biệt mà đôi khi lại đúng.

Một điểm cần lưu ý: bài bị chấm lệch nhiều thường là bài có cá tính mạnh, kiểu người thích rất thích còn người không hợp thì không chấp nhận. Đó lại là những bài đáng để ban chung khảo nhìn qua. Nhiều cuộc thi sáng tạo chọn quy tắc mềm hơn: bài có ít nhất một giám khảo chọn mức cao nhất thì được người thứ ba đọc, kể cả khi điểm trung bình thấp. Cách làm sâu hơn về chuẩn hoá điểm giữa các giám khảo nằm ở danh mục tiêu chí và thang điểm.

Lấy bao nhiêu bài vào vòng sau

Số bài vào chung khảo nên được định trước, tính theo sức đọc của ban chung khảo và số giải. Bảng dưới là gợi ý tham khảo, không phải quy định.

Số giải chínhSố bài vào chung khảo gợi ýGhi chú
3 giải12 đến 20 bàiĐủ để ban chung khảo có lựa chọn, không quá tải
5 giải và vài giải khuyến khích20 đến 35 bàiThường là ngưỡng trên của một buổi họp chung khảo
10 giải trở lên35 đến 50 bàiCân nhắc thêm vòng bán kết hoặc chia hạng mục
Vòng cuối là thuyết trình6 đến 12 độiBị giới hạn bởi thời gian trình bày trong một ngày

Nên định số lượng theo một khoảng thay vì một con số cứng. Nếu thể lệ ghi "khoảng 20 bài", ban giám khảo có thể lấy 22 khi ba bài cùng điểm ở ranh giới, thay vì phải bốc thăm hay lập luận rất gượng để loại một bài. Khoảng này cũng phải ghi vào quy chế trước khi chấm.

Giữ ẩn danh và chống rò rỉ trong vòng sơ khảo

Sơ khảo kéo dài nhiều ngày, nhiều người tham gia, nên đây là lúc dễ rò rỉ nhất. Một số việc nên làm:

  • Không công bố danh sách giám khảo sơ khảo trước khi vòng này kết thúc, nếu thể lệ không bắt buộc, để giảm việc thí sinh tìm cách liên hệ.
  • Dặn giám khảo không đăng hay bình luận bất kỳ bài nào lên mạng xã hội, kể cả không nêu tên, cho tới khi công bố.
  • Không gửi bài qua nhóm trò chuyện chung có cả người ngoài ban giám khảo.
  • Nếu giám khảo nhận ra tác giả qua phong cách hay nội dung, giám khảo báo thư ký và tự đề nghị không chấm bài đó.
  • Thư ký không trả lời thí sinh về việc bài của họ đang ở vòng nào trước ngày công bố danh sách.
  • Khi giám khảo nộp phiếu, yêu cầu xoá bản bài thi đã tải về máy cá nhân sau khi vòng kết thúc, nếu quy chế có điều khoản này.

Phần lớn rò rỉ không do ai cố ý mà do vô tình: một lời khen trong bữa cà phê, một ảnh chụp màn hình gửi nhầm nhóm. Nhắc trước rõ ràng hiệu quả hơn mọi điều khoản phạt.

Ví dụ giả định: sơ khảo một cuộc thi viết 240 bài

Hội doanh nhân trẻ một tỉnh (ví dụ giả định) tổ chức cuộc thi viết về kinh nghiệm khởi nghiệp, nhận 240 bài hợp lệ, có 6 giám khảo sơ khảo và định lấy khoảng 30 bài vào chung khảo. Cách chia việc có thể như sau.

  • Mỗi bài cần 2 lượt đọc, tổng cộng 480 lượt; chia cho 6 người, mỗi người đọc 80 bài trong 9 ngày, trung bình chưa tới 10 bài mỗi ngày.
  • Sáu giám khảo được ghép thành 15 cặp khác nhau; mỗi cặp nhận 16 bài, nên mỗi người gặp đủ 5 bạn chấm.
  • Thang ba mức được quy đổi thành 2, 1 và 0 điểm; điểm gộp của một bài nằm trong khoảng 0 đến 4.
  • Bài có một người cho 2 và người kia cho 0 được chuyển người đọc thứ ba; giả sử có 21 bài như vậy, chia đều cho những người chưa đọc bài đó.
  • Sau khi có điểm người thứ ba, giả sử 19 bài đạt điểm 4 và 26 bài đạt điểm 3; lấy hết 19 bài điểm 4, còn khoảng 11 suất cho 26 bài điểm 3.
  • Với 26 bài điểm 3, trưởng ban giám khảo cùng hai người chưa đọc đọc nhanh và chọn theo quy chế, ghi lại lý do chọn từng bài.

Phép tính cho thấy việc tách thang thô ở sơ khảo dẫn tới nhiều bài bằng điểm ở ranh giới. Đó không phải khuyết điểm: nó buộc ban giám khảo nhìn kỹ đúng nhóm bài cần nhìn kỹ, thay vì giả vờ rằng chênh lệch 0,1 điểm trên thang mười là có ý nghĩa.

Câu hỏi thường gặp

Có nên công bố danh sách vào vòng chung khảo không?

Có thể, và nhiều cuộc thi làm vậy để tạo không khí và để thí sinh không phải chờ mòn mỏi. Khi công bố, chỉ nêu mã bài hoặc tên bài nếu cuộc thi vẫn chấm ẩn danh ở vòng sau; nêu tên tác giả thì ban chung khảo sẽ biết ai là ai.

Giám khảo sơ khảo có thể đồng thời là giám khảo chung khảo không?

Được, và có lợi về mặt hiểu bối cảnh. Nhưng nếu ban chung khảo toàn người đã chấm sơ khảo, họ mang sẵn ấn tượng ban đầu vào vòng sau. Nhiều cuộc thi trộn: một phần người đã chấm sơ khảo, một phần người mới chỉ đọc danh sách ngắn.

Có nên cho thí sinh xem điểm sơ khảo không?

Không bắt buộc. Điểm sơ khảo được làm để lọc, không được thiết kế để giải thích cho từng bài, nên công khai dễ gây hiểu lầm. Khi có phúc khảo, ban tổ chức cung cấp thông tin theo quy định của thể lệ cho đúng thí sinh đó.

Bài vào vòng sau có được sửa trước khi chấm chung khảo không?

Chỉ khi thể lệ cho phép từ đầu, ví dụ cuộc thi ý tưởng mời các đội hoàn thiện hồ sơ trước vòng thuyết trình. Nếu không có điều khoản đó, bài vào chung khảo phải giữ nguyên bản đã nộp, để không ai được thêm thời gian so với người khác.

Một giám khảo không kịp chấm hết lô thì làm sao?

Thư ký chuyển phần còn lại cho giám khảo dự khuyết hoặc chia cho người đã xong sớm, miễn người nhận không có xung đột lợi ích với các bài đó. Không nên để một bài chỉ có một người chấm vì lý do tiến độ.

Nên chấm sơ khảo trên giấy hay trên màn hình?

Tuỳ thể loại. Ảnh và thiết kế nên xem trên màn hình đủ lớn và có màu chuẩn ở mức chấp nhận được; bài viết dài nhiều giám khảo đọc giấy dễ hơn. Điều quan trọng là mọi giám khảo xem bài trong điều kiện tương đương nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138