Câu chữ mơ hồ trong thể lệ thường rơi vào năm loại: tính từ không đo được ("chất lượng cao", "sáng tạo"), mốc thời gian thiếu chi tiết ("trước ngày 30"), từ nối và giới hạn có hai cách hiểu ("hoặc", "tối đa"), quyền tuỳ nghi của ban tổ chức viết quá rộng, và mâu thuẫn giữa thể lệ với các bài truyền thông. Mỗi loại có cách viết lại cụ thể, phần lớn chỉ cần thêm một con số hoặc một mệnh đề.
Bài này đi qua từng loại với ví dụ giả định, có bảng đối chiếu câu mơ hồ và câu viết lại, rồi kết bằng một cách soát câu chữ bằng tình huống biên. Phần câu viết lại mang tính tham khảo; với điều khoản có hệ quả pháp lý, nên để luật sư soát.
Vì sao một chữ mơ hồ có thể làm hỏng cả cuộc thi
Câu chữ mơ hồ không gây hại khi mọi thứ suôn sẻ. Nó gây hại đúng lúc căng thẳng nhất: khi một người bị loại, khi bài đoạt giải bị nghi ngờ, khi hai thí sinh sát điểm nhau. Lúc đó, mỗi bên sẽ đọc câu mơ hồ theo cách có lợi cho mình, và ban tổ chức không thể chứng minh cách hiểu của mình là đúng, vì chính ban tổ chức đã viết ra câu có hai nghĩa.
Trong tranh chấp về văn bản do một bên soạn sẵn, cách hiểu bất lợi cho bên soạn thảo thường được ưu tiên xem xét. Áp vào cuộc thi, điều này có nghĩa là mỗi chữ mơ hồ là một rủi ro mà ban tổ chức tự gánh. Viết rõ ngay từ đầu không chỉ là chuyện chuyên nghiệp, mà là cách tự bảo vệ đơn giản nhất.
Chi phí sửa câu chữ trước khi công bố gần như bằng không: vài phút thêm một con số, một mệnh đề. Chi phí sau khi công bố thì lớn hơn nhiều: phải ra thông báo đính chính, trả lời hàng loạt câu hỏi, có khi phải chấp nhận cách hiểu bất lợi cho mình để tránh tranh cãi.
Đối chiếu câu mơ hồ và câu viết lại
Bảng dưới gom những câu hay gặp khi đọc các bản thể lệ viết vội, kèm cách viết lại (ví dụ giả định, con số chọn theo cuộc thi của bạn).
| Câu mơ hồ | Vì sao gây tranh cãi | Viết lại |
|---|---|---|
| Hạn nộp bài trước ngày 30/6 | "Trước ngày 30" có gồm ngày 30 không | Hạn nộp: đến 23 giờ 59 phút ngày 30/6, giờ Việt Nam |
| Ảnh chất lượng cao | Không ai đo được "cao" | Cạnh dài tối thiểu 3.000 điểm ảnh, định dạng JPG |
| Mỗi người gửi tối đa 3 bài | Ba bài cho cả cuộc thi hay mỗi bảng | Mỗi người gửi tối đa 3 bài cho toàn cuộc thi, không phân biệt bảng |
| Bài chưa từng công bố | Đăng trang cá nhân có tính không | Bài chưa đăng tải công khai trên báo chí, ấn phẩm, trang mạng ở chế độ công khai |
| Thí sinh từ 18 đến 35 tuổi | Tính tuổi vào ngày nào; có gồm 35 tuổi không | Người sinh từ ngày … đến ngày … (đã quy đổi theo mốc tính tuổi) |
| Giải thưởng trị giá 10 triệu đồng | Trước hay sau thuế | Giải thưởng 10 triệu đồng, chưa khấu trừ thuế thu nhập cá nhân theo quy định |
| Bài dự thi phải đúng chủ đề | Ai quyết định thế nào là đúng | Ban giám khảo đánh giá mức phù hợp chủ đề theo tiêu chí số …, chiếm …% điểm |
| Ban tổ chức sẽ liên hệ người đoạt giải | Liên hệ bằng gì, trong bao lâu, không liên hệ được thì sao | Ban tổ chức gửi thư điện tử trong vòng … ngày; không phản hồi trong … ngày được coi là từ chối nhận giải |
Để ý cột giữa: hầu hết sự mơ hồ đến từ việc thiếu một trong bốn thứ, gồm con số, mốc thời gian, chủ thể và hậu quả. Khi soát, hỏi lần lượt bốn câu này cho mỗi điều khoản là bắt được phần lớn lỗi.
Tính từ đánh giá: thay bằng thứ đo được hoặc chuyển vào tiêu chí
"Sáng tạo", "ấn tượng", "ý nghĩa". Đây là tiêu chí chấm, không phải điều kiện dự thi. Đặt chúng trong phần tiêu chí với trọng số và mô tả mức, đừng để ở phần điều kiện kiểu "bài dự thi phải sáng tạo", vì như vậy ban tổ chức có thể bị chất vấn tại sao bài không sáng tạo vẫn được nhận.
"Phù hợp thuần phong mỹ tục", "nội dung lành mạnh". Cần thiết nhưng quá rộng. Bổ sung ví dụ cụ thể về những gì không được chấp nhận, như nội dung bạo lực trần trụi, xúc phạm cá nhân, phân biệt đối xử, để người dự thi có điểm tựa.
"Kích thước phù hợp", "độ dài vừa phải". Thay bằng con số. Nếu ban tổ chức không muốn giới hạn chặt, ghi khoảng khuyến nghị và nói rõ đó là khuyến nghị, không phải điều kiện.
"Tác phẩm có giá trị nghệ thuật". Không thể là điều kiện, chỉ có thể là tiêu chí. Nếu muốn loại những bài quá sơ sài ở vòng nhận bài, viết điều kiện kỹ thuật đo được (đủ độ dài, đúng định dạng) và để phần giá trị cho giám khảo.
Mốc thời gian và những chữ nhỏ như "hoặc", "tối đa", "kể từ"
Lỗi thời gian là lỗi phổ biến nhất. "Trước ngày", "đến ngày", "hết ngày" mỗi người hiểu một khác. Ngoài giờ phút và múi giờ, còn phải chú ý "kể từ": "trong vòng 5 ngày kể từ ngày công bố" có tính ngày công bố là ngày thứ nhất không? "Ngày" là ngày dương lịch hay ngày làm việc? Cách an toàn là ghi ngày cụ thể ("đến hết ngày 15/7") thay cho khoảng thời gian, hoặc nói rõ "ngày làm việc, không tính ngày công bố".
Chữ "hoặc" cũng gây rắc rối. "Bài dự thi là ảnh đơn hoặc bộ ảnh tối đa 5 tấm" có nghĩa là bộ ảnh tối đa 5 tấm, hay cả ảnh đơn lẫn bộ đều tối đa 5 bài? Khi câu có cả "hoặc" và một giới hạn, tách thành hai câu riêng. Chữ "và" trong điều kiện ("có kinh nghiệm và chứng chỉ") cũng cần rõ là phải đủ cả hai hay chỉ một.
Với "tối đa" và "tối thiểu", luôn nói đơn vị đo và phạm vi: tối đa 3 bài mỗi người hay mỗi nhóm, tối thiểu 1.500 chữ có tính tên bài và chú thích không. Một chữ thiếu ở đây là một thư hỏi lại, nhân với vài trăm người dự thi.
Quyền tuỳ nghi của ban tổ chức: viết rộng quá thì phản tác dụng
Ban tổ chức cần một số quyền linh hoạt, nhưng viết quá rộng làm người dự thi mất niềm tin và không giúp gì khi tranh chấp. Những câu nên thay:
- "Ban tổ chức có toàn quyền quyết định mọi vấn đề phát sinh." Thay bằng: các vấn đề chưa quy định được xử lý theo nguyên tắc công bằng, có tham khảo ý kiến ban giám khảo và thông báo cho người liên quan.
- "Ban tổ chức có quyền thay đổi thể lệ bất cứ lúc nào." Thay bằng: được sửa để làm rõ, điều chỉnh lịch, bổ sung quyền lợi; không giảm quyền lợi của bài đã nộp.
- "Ban tổ chức có quyền từ chối bài dự thi mà không cần nêu lý do." Thay bằng: bài bị từ chối được thông báo lý do và điều khoản áp dụng.
- "Ban tổ chức được sử dụng bài dự thi dưới mọi hình thức." Thay bằng điều khoản quyền sử dụng có phạm vi, thời hạn, ghi tên tác giả.
- "Ban tổ chức không chịu trách nhiệm về bất kỳ sự cố nào." Thay bằng: không chịu trách nhiệm về sự cố phía người dự thi như đường truyền, thiết bị; với sự cố hệ thống của ban tổ chức thì gia hạn chung.
Điểm chung của các câu viết lại là chúng vẫn cho ban tổ chức đủ linh hoạt, nhưng kèm một nguyên tắc hoặc một giới hạn. Người dự thi đọc thấy ban tổ chức tự ràng buộc mình, và đó chính là thứ tạo nên uy tín của cuộc thi.
Mâu thuẫn giữa thể lệ, bài truyền thông và trang hỏi đáp
Một nguồn mơ hồ ít được chú ý là sự lệch giữa thể lệ và các sản phẩm truyền thông. Ảnh quảng bá ghi "giải thưởng lên tới 100 triệu" trong khi thể lệ ghi tổng giá trị giải là 100 triệu, chia cho nhiều giải. Bài đăng mạng xã hội ghi "hạn chót cuối tháng" trong khi thể lệ ghi ngày 25. Người dự thi đọc bài truyền thông nhiều hơn thể lệ, và khi có tranh chấp, họ sẽ dẫn câu trong bài truyền thông.
Có hai cách phòng ngừa. Thứ nhất, mọi sản phẩm truyền thông có thông tin về điều kiện, hạn chót, giải thưởng phải được người soạn thể lệ duyệt trước khi đăng. Thứ hai, thể lệ ghi thứ tự ưu tiên: "Trường hợp thông tin trong các tài liệu truyền thông khác với thể lệ, thể lệ là căn cứ." Câu thứ hai giúp ban tổ chức có điểm tựa, nhưng không thay cho việc duyệt nội dung, vì người dự thi đã bị dẫn sai vẫn có lý do để phàn nàn.
Trang hỏi đáp cũng cần đồng bộ: khi một câu trả lời làm rõ thể lệ, ghi chú vào bản thể lệ ở lần cập nhật kế tiếp, để không còn hai nơi nói hai điều.
Soát câu chữ bằng tình huống biên
Cách hiệu quả để tìm câu mơ hồ là thử áp thể lệ vào những tình huống ở rìa ranh giới. Cách làm:
- Với mỗi điều khoản có con số hoặc mốc thời gian, tạo một tình huống đúng bằng ranh giới: người vừa tròn 18 tuổi vào ngày hạn chót, bài nộp lúc 23 giờ 59 phút 30 giây, bài dài đúng 3.000 chữ.
- Với mỗi điều kiện có từ "hoặc", "và", "tối đa", tạo hai cách hiểu và kiểm câu chữ có loại được một cách không.
- Với mỗi quyền của ban tổ chức, hỏi: nếu người dự thi phản đối quyết định dựa trên quyền này, ban tổ chức dẫn căn cứ gì.
- Nhờ hai người đọc độc lập trả lời cùng một bộ tình huống; chỗ nào hai người trả lời khác nhau là chỗ phải viết lại.
- Viết lại, rồi chạy lại bộ tình huống với người thứ ba chưa đọc bản cũ.
Bộ tình huống biên nên được lưu lại cùng hồ sơ cuộc thi. Mùa sau, nó là công cụ soát có sẵn, và có thể bổ sung thêm những tình huống thật đã xảy ra trong mùa trước.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thêm phần định nghĩa thuật ngữ ở đầu thể lệ không?
Với cuộc thi lớn, phần định nghĩa ngắn cho các từ quan trọng như người dự thi, bài dự thi, công bố, ngày làm việc giúp giảm mơ hồ đáng kể. Với cuộc thi nhỏ, có thể định nghĩa ngay tại điều khoản dùng từ đó. Không nên định nghĩa những từ ai cũng hiểu như nhau.
Khi phát hiện câu mơ hồ sau khi đã công bố thể lệ thì làm gì?
Ra thông báo làm rõ càng sớm càng tốt, theo đúng ý định ban đầu và không tạo điều kiện mới. Nếu đã có người nộp bài theo cách hiểu khác, không nên loại bài của họ vì lỗi câu chữ của ban tổ chức.
Thể lệ viết ngắn gọn có dễ mơ hồ hơn thể lệ dài không?
Không hẳn. Thể lệ dài với nhiều câu hành chính lặp lại có khi mơ hồ hơn vì các điều khoản mâu thuẫn nhau. Thể lệ ngắn nhưng có đủ con số, mốc thời gian, chủ thể và hậu quả thường rõ hơn. Độ dài không phải thước đo.
Có nên dùng ngôn ngữ pháp lý trang trọng để thể lệ chặt chẽ hơn không?
Ngôn ngữ trang trọng không làm thể lệ chặt hơn. Câu ngắn, chủ động, có số liệu cụ thể chặt hơn câu dài nhiều thuật ngữ. Với điều khoản có hệ quả pháp lý như quyền tác giả, dữ liệu cá nhân, nên để luật sư soát nội dung, nhưng vẫn có thể giữ câu dễ hiểu.
Người dự thi hỏi về một câu mơ hồ trong thể lệ thì có nên trả lời riêng không?
Nên trả lời công khai trên trang hỏi đáp chung, để mọi người cùng biết một cách hiểu. Trả lời riêng tạo bất bình đẳng thông tin và dễ dẫn tới hai người nhận hai câu trả lời khác nhau.
Thể lệ dịch sang tiếng Anh có cần soát mơ hồ riêng không?
Cần, vì bản dịch có thể tạo ra mơ hồ mới, đặc biệt với từ chỉ thời gian và giới hạn. Nên ghi rõ bản tiếng Việt là căn cứ khi có khác biệt, và nhờ người thành thạo cả hai ngôn ngữ soát các điều khoản về thời hạn, điều kiện, giải thưởng.