Cuộc thi tìm hiểu kiến thức trực tuyến, dạng trắc nghiệm làm trên điện thoại hay máy tính, có thể thu hút hàng chục nghìn lượt thi, nhưng chính quy mô đó làm lộ ra ba điểm yếu: câu hỏi soạn vội có đáp án sai hoặc gây tranh cãi, đáp án bị chia sẻ trong nhóm chat, và người thi hộ hay một người nhiều tài khoản. Thiết kế cuộc thi tốt phải xử lý được cả ba trước ngày mở cổng, vì khi đã có kết quả thì mọi điều chỉnh đều bị coi là thiếu công bằng.
Bài dành cho cơ quan, đoàn thể, doanh nghiệp và tổ chức xã hội muốn tổ chức cuộc thi tìm hiểu về pháp luật, lịch sử, an toàn giao thông, an toàn lao động, văn hoá doanh nghiệp, dành cho người trưởng thành. Ví dụ đều là ví dụ giả định. Bài không bàn chọn nền tảng phần mềm nào, mà bàn những quyết định ban tổ chức phải đưa ra bất kể dùng công cụ gì.
Mục tiêu: để người tham gia hiểu thêm, không phải để đố mẹo
Cuộc thi tìm hiểu tồn tại để người tham gia đọc, hiểu và nhớ một nội dung nhất định. Mục tiêu này quyết định cách ra đề: câu hỏi nên kiểm tra những điều người tham gia cần biết và sẽ dùng, như quyền của người lao động khi bị chậm lương, cách xử lý khi gặp tai nạn giao thông, chứ không phải những con số vụn vặt chỉ ai thuộc lòng mới trả lời được.
Một cách kiểm tra đơn giản: với mỗi câu hỏi, tự hỏi người trả lời đúng câu này có làm được điều gì tốt hơn trong đời sống hay công việc không. Câu hỏi về năm ban hành một văn bản thường không qua được phép thử này; câu hỏi về việc nên làm gì trong một tình huống cụ thể thì qua.
Mục tiêu cũng quyết định có nên kèm tài liệu hay không. Nhiều cuộc thi tìm hiểu công bố trước tài liệu tham khảo và cho phép tra cứu khi làm bài, vì quá trình tìm câu trả lời chính là quá trình học. Khi đó, độ khó không nằm ở trí nhớ mà ở việc hiểu đúng và áp dụng vào tình huống, và câu hỏi nên được viết theo hướng đó.
Soạn ngân hàng câu hỏi: lớn, đã thẩm định, có nguồn
Ngân hàng câu hỏi là tài sản quan trọng nhất của cuộc thi trắc nghiệm. Một ngân hàng tốt cho phép mỗi người nhận đề khác nhau, giảm tác dụng của việc chia sẻ đáp án.
- Số câu trong ngân hàng nên gấp nhiều lần số câu mỗi đề. Ngân hàng nhỏ thì sau vài ngày toàn bộ đáp án sẽ có mặt trong các nhóm chat.
- Mỗi câu ghi kèm nguồn: điều khoản, trang tài liệu, văn bản cụ thể. Khi có khiếu nại, người phụ trách tra ngay được.
- Mỗi câu được ít nhất hai người có chuyên môn thẩm định độc lập: đáp án đúng có thật sự đúng, các phương án sai có thật sự sai, câu chữ có gây hiểu hai cách không.
- Văn bản pháp luật thay đổi thường xuyên; với cuộc thi tìm hiểu pháp luật, cần rà lại hiệu lực của từng nguồn ngay trước khi mở cổng.
- Tránh phương án kiểu “tất cả các ý trên” hay “không có ý nào đúng” dùng tràn lan, và tránh câu phủ định kép.
- Phân loại câu theo mức độ và theo chủ đề con, để đề sinh ngẫu nhiên vẫn cân bằng giữa các người thi.
Câu hỏi sai đáp án là sự cố gây mất uy tín nhanh nhất. Nếu phát hiện trong khi cuộc thi đang chạy, cách xử lý thường được chấp nhận là công bố công khai, tính câu đó đúng cho mọi người đã làm hoặc loại câu đó khỏi cách tính điểm cho tất cả, và ghi rõ trong biên bản. Thể lệ nên có sẵn điều khoản này.
Cách sinh đề và tính điểm: một ví dụ giả định
Bảng dưới mô tả cách sinh đề cho một cuộc thi tìm hiểu về an toàn lao động, ngân hàng 400 câu chia bốn chủ đề, mỗi đề 20 câu. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách cân bằng.
| Chủ đề con | Số câu trong ngân hàng | Số câu mỗi đề | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Quyền và nghĩa vụ người lao động | 100 | 5 | Rút ngẫu nhiên, tỷ lệ dễ và vừa giữ cố định |
| Nhận diện mối nguy tại chỗ làm | 120 | 6 | Ưu tiên câu tình huống |
| Trang bị bảo hộ | 80 | 4 | Có câu dùng hình minh hoạ không chữ |
| Sơ cứu và xử lý sự cố | 100 | 5 | Thẩm định kỹ với người có chuyên môn y tế |
Với cách chia này, mỗi đề có 20 câu, rút từ 400 câu, nên hai người bất kỳ hiếm khi nhận đề trùng nhiều câu. Thứ tự câu và thứ tự phương án cũng được xáo ngẫu nhiên, nên một danh sách đáp án kiểu “câu 1 chọn B” trở nên vô dụng.
Điểm nên tính theo số câu đúng, rồi đến thời gian làm bài nếu cần phân định. Cần cẩn thận khi dùng thời gian làm tiêu chí chính: người đọc kỹ từng câu sẽ bị thiệt so với người bấm nhanh, trái với mục tiêu tìm hiểu.
Câu hỏi phụ phân định: dùng thế nào cho minh bạch
Vì sao cần. Khi hàng nghìn người cùng trả lời đúng hết, ban tổ chức cần một cách phân định. Nhiều cuộc thi dùng câu hỏi phụ, thường là dự đoán số người trả lời đúng toàn bộ, hoặc một câu hỏi tự luận ngắn.
Câu dự đoán số người. Cách này dễ tổ chức nhưng mang yếu tố may rủi rõ rệt, không phản ánh hiểu biết. Nếu dùng, nên đặt nó sau số câu đúng và thời gian, chỉ dùng phân định giữa những người bằng điểm, và công bố cách tính chính xác. Với cuộc thi có giải thưởng giá trị, cũng nên kiểm tra xem cơ chế này có làm cuộc thi bị coi là hình thức có thưởng mang tính may rủi theo quy định hiện hành không.
Câu tự luận ngắn. Một câu hỏi yêu cầu viết vài trăm chữ về một tình huống phản ánh hiểu biết tốt hơn, nhưng cần ban giám khảo chấm, tốn công. Có thể chỉ áp dụng cho nhóm dẫn đầu, và chấm mù theo tiêu chí công bố trước.
Công bố trước mọi quy tắc. Thứ tự các tiêu chí phân định, cách làm tròn, cách xử lý khi vẫn bằng nhau phải có trong thể lệ trước ngày mở cổng. Không được bổ sung tiêu chí sau khi đã có kết quả.
Chống thi hộ, nhiều tài khoản và dùng công cụ tự động
Một người một tài khoản. Xác thực qua số điện thoại hoặc tài khoản định danh giảm tình trạng một người lập nhiều tài khoản. Tuy nhiên, chỉ thu những thông tin cá nhân thật sự cần, nói rõ mục đích, và không yêu cầu ảnh giấy tờ tuỳ thân ở vòng thi nếu chỉ cần lúc trao giải.
Giới hạn số lượt thi. Nếu cho phép thi nhiều lượt, quy định rõ tính lượt cao nhất hay lượt cuối, và giới hạn số lượt mỗi ngày. Không giới hạn sẽ khuyến khích việc làm đi làm lại để học thuộc đáp án thay vì hiểu nội dung.
Thi hộ và thi theo nhóm. Khó ngăn hoàn toàn trong thi trực tuyến tại nhà. Với giải cá nhân giá trị cao, có thể thêm vòng chung kết trực tiếp hoặc trực tuyến có giám sát cho nhóm dẫn đầu.
Công cụ tự động. Lượt thi hoàn thành trong thời gian quá ngắn so với khả năng đọc của con người, hàng loạt tài khoản thi cùng mẫu thời gian, là dấu hiệu cần kiểm tra. Thể lệ nên cho ban tổ chức quyền huỷ kết quả các lượt thi có dấu hiệu dùng công cụ tự động, sau khi xem xét.
Thi theo chỉ tiêu. Ở một số cơ quan, việc giao chỉ tiêu số người tham gia khiến người ta nhờ người khác thi hộ cho đủ số. Nếu mục tiêu là hiểu biết thật, ban tổ chức nên đo bằng chất lượng bài làm và mức độ hiểu, không chỉ bằng số lượt.
Vòng chung kết có giám sát cho nhóm dẫn đầu
Khi giải thưởng có giá trị đáng kể, việc chỉ dựa vào kết quả thi tại nhà là rủi ro: không ai biết chắc người đứng đầu bảng có tự làm bài hay không. Một vòng chung kết dành cho nhóm nhỏ dẫn đầu, tổ chức trực tiếp tại một địa điểm hoặc trực tuyến có camera giám sát, giải quyết phần lớn nghi ngờ đó và tạo thêm một sự kiện có sức hút để truyền thông.
Vòng chung kết có thể dùng hình thức khác vòng trực tuyến: câu hỏi tình huống trả lời bằng lời, phần thi đội, câu hỏi có thời gian suy nghĩ ngắn. Hình thức này kiểm tra hiểu biết thật tốt hơn trắc nghiệm, nhưng cần ban giám khảo có chuyên môn và tiêu chí chấm công bố trước. Câu hỏi vòng chung kết phải được giữ kín và thẩm định kỹ như ngân hàng câu hỏi vòng trực tuyến.
Thể lệ cần ghi rõ ngay từ đầu rằng giải chính được quyết định ở vòng chung kết, kết quả vòng trực tuyến chỉ để chọn người vào chung kết, và người không tham dự được vòng chung kết sẽ được xử lý ra sao. Với người ở xa như từ Điện Biên, Cà Mau hay An Giang, ban tổ chức nên có phương án dự trực tuyến có giám sát, hoặc hỗ trợ đi lại theo quy định đã công bố, để không ai mất cơ hội chỉ vì khoảng cách.
Hạ tầng, dữ liệu và công bố kết quả
Cuộc thi trực tuyến thường có lượng truy cập dồn vào những giờ cao điểm: tối ngày đầu, ngày cuối trước hạn, giờ nghỉ trưa. Ban tổ chức nên thử tải trước, có phương án khi hệ thống chậm, và quy định cách xử lý lượt thi bị gián đoạn do lỗi hệ thống. Người thi mất kết nối giữa chừng vì lỗi của hệ thống không nên bị tính là đã hết lượt.
Dữ liệu cá nhân của người tham gia, như họ tên, nơi làm việc, số điện thoại, phải được bảo vệ theo quy định về dữ liệu cá nhân hiện hành: chỉ dùng cho mục đích cuộc thi đã nói, giới hạn người được truy cập, xoá hoặc ẩn danh sau một thời gian đã công bố. Khi công bố danh sách đoạt giải, chỉ đăng thông tin cần thiết, không đăng số điện thoại hay số giấy tờ.
Kết quả nên công bố kèm tóm tắt cách tính và thống kê chung: số lượt thi, số người tham gia, tỷ lệ trả lời đúng từng chủ đề. Thống kê này cho cơ quan tổ chức thấy chủ đề nào người tham gia còn hiểu sai nhiều, là thông tin quý để làm công tác tuyên truyền tiếp theo. Phần đáp án nên công bố sau khi kết thúc, kèm nguồn, để người tham gia học tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Cuộc thi tìm hiểu có nên cho tra cứu tài liệu khi làm bài không?
Với mục tiêu tìm hiểu, cho phép tra cứu thường hợp lý vì người tham gia học qua quá trình tìm câu trả lời. Khi đó câu hỏi nên thiên về tình huống và hiểu biết, không hỏi những điều tra cứu là ra ngay trong vài giây.
Mỗi đề nên có bao nhiêu câu?
Không có con số chuẩn. Đề quá dài khiến người thi bỏ dở, đề quá ngắn không phủ đủ nội dung. Nhiều cuộc thi chọn một số câu đủ làm trong khoảng mười lăm đến ba mươi phút, và giữ ngân hàng câu hỏi đủ lớn để đề mỗi người khác nhau.
Có nên công bố đáp án sau mỗi lượt thi không?
Công bố đáp án ngay sau mỗi lượt giúp người thi học, nhưng làm đáp án lan nhanh. Cách dung hoà là chỉ cho biết số câu đúng và chủ đề nào còn sai, còn đáp án chi tiết công bố sau khi cuộc thi kết thúc.
Cuộc thi tìm hiểu có thưởng có cần đăng ký với cơ quan nào không?
Tuỳ đơn vị tổ chức, mục đích và việc cuộc thi có gắn với hoạt động bán hàng hay không. Cuộc thi gắn với quảng bá sản phẩm có thể thuộc diện khuyến mại theo pháp luật thương mại. Nên tra văn bản hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi phát hành thể lệ.
Làm gì khi người thi khiếu nại một câu hỏi sai?
Tiếp nhận khiếu nại theo kênh và thời hạn trong thể lệ, tra nguồn của câu hỏi, mời người thẩm định xem lại. Nếu câu hỏi thật sự sai hoặc mơ hồ, xử lý thống nhất cho mọi người đã làm và công bố công khai, không chỉ sửa cho người khiếu nại.
Có nên giới hạn đối tượng theo địa phương hay đơn vị?
Có thể, nếu mục tiêu cuộc thi gắn với một địa phương hay đơn vị cụ thể. Khi giới hạn, cần cách xác nhận đối tượng hợp lý và ghi rõ trong thể lệ, tránh trường hợp người ngoài đối tượng đoạt giải rồi mới bị phát hiện.