Giám khảo có xung đột lợi ích khi một mối quan hệ hoặc quyền lợi riêng có thể khiến người khác nghi ngờ sự khách quan của điểm họ cho, dù trên thực tế họ chấm hoàn toàn công tâm. Vì vậy cách xử lý không dựa vào việc giám khảo tự thấy mình có thiên vị hay không, mà dựa vào ba bước có quy tắc: khai báo trước, phân bài để người có quan hệ không chấm bài liên quan, ghi lại mọi điều chỉnh vào hồ sơ.
Ở các cuộc thi nghề nghiệp và cộng đồng tại Việt Nam, giới làm nghề thường nhỏ: nhiếp ảnh gia nào cũng có học viên, nhà thiết kế nào cũng từng dạy hoặc thuê người khác, người làm khởi nghiệp quen biết nhau qua nhiều sự kiện. Không thể tìm được ban giám khảo không quen ai. Mục tiêu thực tế là quản lý quan hệ một cách minh bạch, và bài này hướng dẫn cách làm đó.
Các loại quan hệ thường gặp và mức xử lý
Bảng dưới gợi ý cách phân mức. Ban tổ chức có thể điều chỉnh khoảng thời gian và mức xử lý theo thể loại cuộc thi, nhưng nên ghi rõ vào quy chế trước khi chấm.
| Quan hệ với thí sinh | Ví dụ | Mức xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Gia đình | Vợ chồng, cha mẹ, con, anh chị em ruột, họ hàng gần | Không chấm bài đó; nếu người thân lọt vào chung khảo, cân nhắc rút khỏi cả vòng |
| Thầy trò, hướng dẫn | Học viên khoá học riêng, người được hướng dẫn luận văn hoặc dự án trong vài năm gần | Không chấm bài đó, khai báo với trưởng ban |
| Công việc hiện tại | Cùng công ty, quản lý trực tiếp, đối tác đang có hợp đồng | Không chấm bài đó |
| Quyền lợi tài chính | Đầu tư vào dự án dự thi, nhận phí tư vấn cho bài dự thi | Không chấm bài đó; nếu quyền lợi lớn, rời ban |
| Góp ý cho chính bài dự thi | Đã đọc bản nháp và góp ý trước khi nộp | Không chấm bài đó |
| Quen biết nghề nghiệp thông thường | Từng cùng dự hội thảo, theo dõi nhau trên mạng xã hội | Khai báo nếu thấy cần, thường vẫn chấm được |
Dòng cuối quan trọng không kém những dòng trên. Nếu coi mọi sự quen biết là xung đột, ban tổ chức sẽ không còn ai để mời, và giám khảo sẽ có xu hướng giấu bớt để khỏi bị loại. Phân mức rõ giúp giám khảo khai thật.
Vì sao không thể để giám khảo tự quyết định
Câu hay nghe nhất từ giám khảo là “mình chấm công tâm, quen hay không cũng vậy”, và cách nghĩ đó chính là chỗ dễ sai. Vấn đề không nằm ở ý chí của giám khảo. Các nghiên cứu tâm lý học về thiên kiến cho thấy con người thường đánh giá cao hơn những gì quen thuộc và những người mình có thiện cảm, mà không tự nhận ra. Một tác phẩm có phong cách mà giám khảo từng dạy cho học trò sẽ tự nhiên trông “đúng” hơn trong mắt họ.
Vấn đề thứ hai là niềm tin của người khác. Một thí sinh xếp thứ tư, biết người xếp thứ ba là học trò của một giám khảo, sẽ không quan tâm giám khảo đó đã chấm bài học trò mấy điểm. Họ chỉ thấy mối quan hệ. Kết quả có thể hoàn toàn đúng mà vẫn bị cả cộng đồng dự thi coi là thiếu công bằng.
Vì hai lý do trên, quyết định có cần rút khỏi một bài không nên dựa trên quy tắc viết sẵn và do trưởng ban cùng thư ký áp dụng, không để từng giám khảo tự cân nhắc. Giám khảo chỉ cần làm một việc: khai báo đầy đủ.
Quy trình khai báo và phân bài
Một quy trình gọn mà nhiều loại cuộc thi áp dụng được:
- Gửi mẫu khai báo cùng thư mời. Mẫu liệt kê các loại quan hệ theo bảng trên, có ô “không có quan hệ nào” để giám khảo xác nhận chủ động thay vì bỏ trống.
- Đối chiếu khi đóng cổng nhận bài. Thư ký gửi cho từng giám khảo danh sách tên thí sinh, chỉ tên, không kèm bài, để giám khảo đánh dấu người mình có quan hệ. Ở cuộc thi chấm ẩn danh, chỉ thư ký giữ bảng đối chiếu.
- Phân bài tránh quan hệ. Thư ký phân bài sao cho giám khảo không nhận bài của người đã đánh dấu. Ở vòng mọi người chấm mọi bài, điểm của giám khảo có quan hệ với bài đó không được tính, điểm trung bình tính trên số người còn lại.
- Khai báo bổ sung khi phát hiện muộn. Bài ẩn danh đôi khi vẫn nhận ra được qua phong cách hoặc nội dung. Giám khảo dừng chấm bài đó, báo thư ký, điểm (nếu đã chấm) bị huỷ.
- Ghi tất cả vào biên bản: ai khai báo quan hệ gì, bài nào được xử lý thế nào, ai chấm thay.
Danh sách tên thí sinh gửi cho giám khảo đối chiếu là thông tin cá nhân, nên gửi qua kênh có kiểm soát và nhắc giám khảo không chia sẻ. Thể lệ nên báo trước cho thí sinh rằng tên của họ sẽ được ban giám khảo đối chiếu cho mục đích này.
Khi nào giám khảo nên rời ban thay vì chỉ rút khỏi một bài
Người thân trực tiếp dự thi một cuộc thi có giải lớn. Dù không chấm bài người thân, giám khảo vẫn tham gia thảo luận các bài khác đang cạnh tranh trực tiếp với bài đó. Chấm thấp đối thủ cũng ảnh hưởng thứ hạng không kém chấm cao người thân.
Có quyền lợi tài chính đáng kể gắn với kết quả. Ví dụ giám khảo là nhà đầu tư thiên thần của một dự án dự thi khởi nghiệp. Chiến thắng của dự án làm tăng giá trị khoản đầu tư; không có cách phân bài nào xoá được điều đó.
Quá nhiều bài liên quan. Một giảng viên có năm học viên lọt vào nhóm mười bài chung khảo thì chỉ còn chấm được năm bài, và năm bài đó đều đang cạnh tranh với học viên của mình. Lúc này rút khỏi vòng là lựa chọn sạch hơn.
Là người điều phối. Trưởng ban có người thân hoặc học trò ở vòng cuối nên chuyển vai điều phối cho người khác ở vòng đó, vì người điều phối ảnh hưởng tới cả cách thảo luận.
Giám khảo là lãnh đạo, nhà tài trợ hoặc khách hàng
Cuộc thi do doanh nghiệp hoặc nhà tài trợ tổ chức có thêm một dạng xung đột lợi ích: đơn vị ngồi ghế giám khảo có quyền lợi gắn với bài thắng. Cuộc thi ý tưởng mà công ty tổ chức sẽ được quyền sử dụng ý tưởng đoạt giải; cuộc thi thiết kế bao bì mà nhãn hàng sẽ dùng mẫu thắng giải. Đại diện của họ ngồi trong ban là điều dễ hiểu, nhưng thí sinh cần biết điều đó.
Cách xử lý minh bạch là công bố trong thể lệ ai trong ban giám khảo đại diện cho đơn vị tổ chức hay tài trợ, giới hạn số ghế của họ ở mức thiểu số, và tách tiêu chí “phù hợp với nhu cầu của đơn vị” thành một tiêu chí riêng với trọng số công bố. Như vậy thí sinh hiểu vì sao một ý tưởng tốt nhưng không hợp với doanh nghiệp có thể không thắng, và không coi đó là thiên vị.
Trong cuộc thi nội bộ, quan hệ quản lý trực tiếp là xung đột phổ biến nhất. Trưởng phòng không nên chấm bài của nhân viên mình, vì cả hai chiều đều có vấn đề: chấm cao bị coi là nâng đỡ, chấm thấp bị coi là trù dập. Phân bài chéo giữa các phòng ban là cách đơn giản nhất.
Dấu hiệu xung đột lợi ích đang bị giấu
Ban tổ chức và thư ký nên để ý những dấu hiệu sau. Không dấu hiệu nào là bằng chứng, nhưng mỗi cái đáng một câu hỏi lịch sự:
- Một giám khảo chấm một bài cao vượt hẳn các giám khảo khác, trong khi với các bài còn lại điểm của họ khớp với số đông.
- Giám khảo hỏi thư ký về một bài cụ thể trước khi bài đó được phân cho mình.
- Bài dự thi có yếu tố đặc trưng của một xưởng, lớp học hay nhóm mà giám khảo đang dẫn dắt, nhưng giám khảo không khai báo gì.
- Thí sinh nhắc tới giám khảo trên mạng xã hội trong thời gian chấm theo kiểu thân thiết.
- Giám khảo đề nghị đổi bài hoặc đổi vòng chấm mà không nêu lý do.
Khi thấy dấu hiệu, trưởng ban hỏi riêng giám khảo đó, ghi lại câu trả lời. Phần lớn trường hợp chỉ là quên khai báo và được xử lý ngay. Nếu phát hiện cố ý che giấu, quy chế cần có mức xử lý, từ huỷ điểm đến chấm dứt hợp tác. Tranh chấp phát sinh sau đó nên hỏi luật sư, chẳng hạn qua dịch vụ hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Ví dụ giả định: một cuộc thi khởi nghiệp xử lý quan hệ từ đầu
Một hiệp hội doanh nghiệp trẻ ở Đồng Nai tổ chức cuộc thi ý tưởng khởi nghiệp cho người đi làm, nhận sáu mươi hồ sơ. Ban chung khảo năm người gồm hai doanh nhân, một chuyên gia tài chính, một giảng viên quản trị và một đại diện quỹ hỗ trợ khởi nghiệp của hiệp hội. Ngay khi đóng cổng nhận hồ sơ, thư ký gửi danh sách tên đội thi cho từng người đối chiếu.
Kết quả đối chiếu: giảng viên có hai cựu sinh viên trong hai đội, tốt nghiệp được một năm; một doanh nhân là khách hàng của một đội đang làm phần mềm quản lý kho; chuyên gia tài chính không có quan hệ nào. Đại diện quỹ không có quan hệ cá nhân, nhưng quỹ sẽ xem xét rót vốn cho đội thắng, nên thể lệ đã ghi rõ ghế này và tách tiêu chí khả năng gọi vốn thành tiêu chí riêng.
Thư ký phân bài sơ khảo sao cho giảng viên không nhận hai hồ sơ kia, doanh nhân không nhận hồ sơ phần mềm kho. Khi cả ba hồ sơ đều vào chung khảo, điểm của người có quan hệ với từng hồ sơ không được tính, điểm trung bình của hồ sơ đó tính trên bốn người còn lại. Biên bản ghi đủ ba trường hợp. Sau lễ trao giải, một đội không đoạt giải hỏi về việc giảng viên từng dạy đội thắng; ban tổ chức trả lời trong một đoạn ngắn, dẫn biên bản, và câu chuyện dừng ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Giám khảo quen thí sinh qua mạng xã hội có phải khai báo không?
Theo dõi nhau hay thỉnh thoảng bình luận thường được xem là quen biết thông thường, không cần rút khỏi bài. Nhưng nếu hai người thường xuyên trao đổi riêng, từng hợp tác dự án hoặc giám khảo từng góp ý cho bài dự thi, đó đã là quan hệ cần khai báo.
Học viên đã học xong từ lâu có tính là xung đột lợi ích không?
Nhiều quy chế đặt một khoảng thời gian, chẳng hạn hai đến ba năm kể từ khi kết thúc khoá học hoặc hướng dẫn. Con số cụ thể do ban tổ chức quyết định, điều quan trọng là ghi rõ từ trước để không phải tranh luận theo từng trường hợp.
Thí sinh có được yêu cầu một giám khảo rút lui không?
Thể lệ có thể cho phép thí sinh thông báo quan hệ với giám khảo khi nộp bài, giúp ban tổ chức phân bài từ đầu. Yêu cầu rút lui vì lý do khác nên được ban tổ chức xem xét theo quy chế, không tự động chấp nhận.
Nếu phát hiện xung đột lợi ích sau khi đã công bố kết quả thì sao?
Ban tổ chức xem lại điểm của bài liên quan khi bỏ điểm của giám khảo có quan hệ. Nếu thứ hạng không đổi, ghi nhận và công bố giải trình. Nếu thứ hạng đổi, xử lý theo điều khoản về điều chỉnh kết quả trong thể lệ; nên tham khảo ý kiến pháp lý trước khi thu hồi giải.
Có nên công bố danh sách xung đột lợi ích đã khai báo không?
Không cần công bố chi tiết vì liên quan đời tư. Thông báo chung rằng các giám khảo đã khai báo quan hệ và không chấm bài có liên quan là đủ để thí sinh yên tâm. Hồ sơ chi tiết lưu nội bộ để giải trình khi có khiếu nại.
Ban tổ chức có được dự thi cuộc thi do mình tổ chức không?
Thành viên ban tổ chức, ban giám khảo và người thân trực tiếp của họ thường bị loại khỏi danh sách được dự thi ngay trong thể lệ. Đây là điều khoản đơn giản nhất để tránh một nhóm xung đột lợi ích mà không cách phân bài nào xử lý trọn vẹn.