Bằng điểm ở nhóm đạt giải là chuyện xảy ra thường hơn ban tổ chức nghĩ, và cách xử lý chỉ được coi là công bằng khi đã được viết sẵn trước khi chấm. Khi hai bài cùng 8,25 điểm và chỉ có một giải nhất, mọi quyết định đưa ra sau khi đã biết đó là bài của ai đều có thể bị nghi là chọn người chứ không chọn bài, dù hội đồng hoàn toàn công tâm.
Bài này đi qua nguồn gốc của bằng điểm, thứ tự các tiêu chí phụ hay dùng để phân định, cách làm tròn để không tự tạo ra bằng điểm giả, khi nào nên trao đồng giải và cách chia giải thưởng khi đó. Phần cuối có mẫu điều khoản tự soạn để ban tổ chức tham khảo khi viết quy chế.
Vì sao bằng điểm xảy ra nhiều hơn tưởng tượng
Bằng điểm không phải chuyện xác suất rất thấp. Một số yếu tố làm nó xảy ra thường xuyên trong cuộc thi:
- Thang thô. Thang 5 nấc với ba giám khảo cho ra số tổ hợp điểm trung bình khá ít; vài chục bài tốt rất dễ trùng nhau.
- Điểm dồn về giữa. Khi giám khảo chỉ dùng khoảng 7 đến 8,5 của thang 10, số giá trị thực tế giảm mạnh và các bài tốt dồn vào cùng mấy mức.
- Làm tròn sớm. Làm tròn điểm từng tiêu chí hoặc từng giám khảo trước khi cộng biến những chênh lệch nhỏ thành bằng nhau.
- Quy tắc loại điểm. Sau khi bỏ cao nhất và thấp nhất, số điểm còn lại ít hơn, khả năng hai bài trùng trung bình tăng lên.
- Nhóm đầu sát nhau. Ở vòng chung khảo, các bài đều đã tốt, chênh lệch thật giữa chúng nhỏ, nên điểm cũng sát nhau.
Biết nguồn gốc giúp giảm bằng điểm ngay từ thiết kế: dùng bước điểm hợp lý, giữ đủ chữ số thập phân khi tính, rubric khuyến khích dùng cả thang. Nhưng giảm không có nghĩa là loại bỏ, nên quy chế vẫn phải có phần xử lý bằng điểm.
Làm tròn đúng chỗ: tránh tự tạo bằng điểm giả
Ví dụ giả định: hai bài có điểm tổng có trọng số tính đủ chữ số thập phân như sau. Cách làm tròn quyết định chúng có bằng điểm hay không.
| Cách làm | Bài A | Bài B | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Giữ đủ chữ số khi tính, so điểm chưa làm tròn | 7,84 | 7,76 | A hơn B |
| Làm tròn một chữ số thập phân trước khi so | 7,8 | 7,8 | Bằng điểm giả |
| Làm tròn hai chữ số khi công bố, xếp theo điểm chưa làm tròn | 7,84 | 7,76 | A hơn B, công bố đúng |
Nguyên tắc: xếp hạng luôn dựa trên điểm chưa làm tròn, chỉ làm tròn khi trình bày. Nếu công bố một chữ số thập phân để gọn mà hai bài hiện cùng 7,8 nhưng xếp khác hạng, kèm ghi chú trong quy chế rằng thứ hạng tính trên điểm đủ chữ số. Thí sinh thấy hai số giống nhau mà hạng khác nhau sẽ thắc mắc, nên ghi chú phải có sẵn, không đợi bị hỏi.
Chỉ khi điểm chưa làm tròn trùng nhau thật, tới chữ số cuối cùng mà phép tính có ý nghĩa, mới coi là bằng điểm và chuyển sang tiêu chí phụ. Với điểm trung bình của vài giám khảo, hai hoặc ba chữ số thập phân là đủ; đi sâu hơn chỉ là nhiễu của phép chia.
Thứ tự tiêu chí phụ thường dùng
Mỗi cuộc thi chọn thứ tự riêng, nhưng nên đi từ tiêu chí gắn với mục tiêu cuộc thi nhất tới tiêu chí mang tính thủ tục. Thứ tự dưới đây là gợi ý; dừng ở bước nào phân định được.
- Điểm ở tiêu chí có trọng số cao nhất. Bài nào cao hơn ở tiêu chí cuộc thi coi trọng nhất thì xếp trên. Ví dụ giả định: bài A và bài B cùng 8,25 điểm tổng; ở tiêu chí Tính mới nặng 35%, A được 8,6 còn B được 8,0, nên A xếp trên.
- Điểm ở tiêu chí nặng thứ hai, rồi thứ ba. Tiếp tục theo thứ tự trọng số nếu bước trước vẫn bằng.
- Số giám khảo xếp bài này trên bài kia. So từng giám khảo: ai cho A cao hơn B, ai cho B cao hơn A. Ví dụ giả định với năm giám khảo: ba người cho A cao hơn, hai người cho B cao hơn, A xếp trên.
- Điểm trước khi áp quy tắc loại điểm. Nếu cuộc thi có bỏ cao nhất và thấp nhất, so trung bình cộng của toàn bộ điểm.
- Hội đồng bỏ phiếu. Toàn bộ giám khảo chấm hai bài đó bỏ phiếu kín chọn một, trưởng ban quyết định khi phiếu ngang.
- Đồng giải. Nếu thể lệ cho phép và hội đồng thấy hai bài thật sự ngang nhau.
Không nên dùng các tiêu chí không liên quan đến chất lượng bài như ai nộp trước, ai lớn tuổi hơn hay bốc thăm, trừ khi mọi cách khác đã hết. Nộp trước không làm bài hay hơn; dùng thời điểm nộp làm tiêu chí phụ còn khiến thí sinh vội vàng nộp bài chưa hoàn thiện.
Khi nào nên trao đồng giải
Khi hai bài thật sự ngang nhau sau mọi tiêu chí phụ chất lượng. Ép phân định bằng tiêu chí thủ tục trong trường hợp này làm một người thua vì lý do không liên quan đến bài. Đồng giải trung thực hơn.
Khi thể lệ đã cho phép từ trước. Thể lệ nên có câu cho phép ban tổ chức trao đồng giải và nói cách xử lý giải thưởng khi đó. Không có câu này, trao đồng giải có thể bị coi là thay đổi cơ cấu giải đã công bố.
Không dùng đồng giải để né quyết định khó. Trao đồng giải nhất cho ba bài vì hội đồng không muốn làm ai buồn làm giảm giá trị của giải và của cả cuộc thi. Thí sinh và người theo dõi nhận ra điều đó rất nhanh.
Cân nhắc giải ở vị trí kế tiếp. Khi có đồng giải nhất, thông lệ phổ biến là bỏ giải nhì và trao giải tiếp theo là giải ba, để tổng số người đạt giải không tăng. Thông lệ này nên được ghi vào thể lệ chứ không quyết định lúc trao giải.
Chia giải thưởng khi có đồng giải
Ví dụ giả định: cơ cấu giải thưởng tính theo phần, giải nhất 10 phần, giải nhì 6 phần, giải ba 4 phần. Hai bài đồng giải nhất. Có vài cách xử lý, mỗi cách cần được thể lệ nói trước.
| Cách xử lý | Mỗi bài đồng giải nhất nhận | Giải tiếp theo | Tổng phần đã trao |
|---|---|---|---|
| Gộp giải nhất và nhì rồi chia đôi | (10 + 6) ÷ 2 = 8 phần | Giải ba 4 phần | 20 phần |
| Mỗi bài nhận nguyên giải nhất | 10 phần | Bỏ giải nhì, giải ba 4 phần | 24 phần |
| Chia đôi giải nhất, giữ giải nhì | 5 phần | Giải nhì 6 phần cho bài kế tiếp | 16 phần |
Cách thứ nhất giữ nguyên tổng giải thưởng và được dùng nhiều. Cách thứ hai làm tăng tổng chi, chỉ chọn khi ngân sách cho phép. Cách thứ ba có điểm vô lý: bài đồng giải nhất nhận ít hơn bài giải nhì, nên hầu như không ai dùng; bảng đưa vào để thấy vì sao phải tính trước. Với giải bằng hiện vật không chia được, thể lệ cần nói rõ trao hai hiện vật tương đương hay quy đổi.
Phần thuế thu nhập từ giải thưởng khi chia giải có thể thay đổi theo giá trị mỗi người nhận; nguyên tắc chung là tính trên phần mỗi người thực nhận, nhưng quy định cụ thể và ngưỡng chịu thuế cần tra văn bản hiện hành, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn khi giá trị giải lớn.
Thông báo kết quả khi đã phải phân định bằng điểm
Khi thứ hạng ở nhóm đạt giải phải phân định bằng tiêu chí phụ, cách thông báo quan trọng không kém cách tính. Người xếp dưới chỉ vì thua ở tiêu chí phụ thường cảm thấy mình thua vì một chi tiết kỹ thuật, và cảm giác đó dễ biến thành khiếu nại nếu họ biết chuyện qua tin đồn thay vì qua ban tổ chức.
Cách làm tử tế là báo riêng cho các thí sinh liên quan trước hoặc cùng lúc với công bố chung: nêu rằng hai bài bằng điểm tổng, tiêu chí phụ nào đã được áp dụng theo thể lệ, và điểm ở tiêu chí đó. Không cần công bố chi tiết này cho mọi người, nhưng cần sẵn sàng giải thích nếu được hỏi.
Trong biên bản chấm, ghi rõ hai bài bằng điểm, bước phân định nào đã quyết định thứ hạng, kèm chữ ký trưởng ban. Một biên bản rõ ràng là thứ giúp ban tổ chức trả lời khiếu nại trong vài phút thay vì vài tuần.
Mẫu điều khoản xử lý bằng điểm để tham khảo
Dưới đây là một mẫu điều khoản tự soạn để ban tổ chức tham khảo, cần sửa theo cơ cấu tiêu chí và giải thưởng của từng cuộc thi, và nên để luật sư soát nếu cuộc thi có giải thưởng lớn hoặc gắn với hoạt động bán hàng.
"Thứ hạng được xác định theo điểm tổng có trọng số tính đến hai chữ số thập phân, chưa làm tròn. Trường hợp hai hoặc nhiều bài có điểm tổng bằng nhau, thứ hạng lần lượt được phân định theo: (a) điểm tiêu chí có trọng số cao nhất; (b) điểm các tiêu chí tiếp theo theo thứ tự trọng số giảm dần; (c) số giám khảo cho điểm tổng cao hơn khi so từng cặp; (d) bỏ phiếu kín của ban giám khảo, trưởng ban quyết định khi số phiếu ngang nhau. Nếu sau bước (d) ban giám khảo xác định các bài ngang nhau, Ban tổ chức có thể trao đồng giải; khi đó giải thưởng của vị trí đồng giải và vị trí kế tiếp được gộp lại và chia đều, vị trí kế tiếp không được trao."
Mẫu này đặt bỏ phiếu và đồng giải ở cuối vì đó là hai bước có yếu tố chủ quan nhiều nhất. Bốn bước đầu dựa trên số liệu đã có, áp dụng máy móc được, nên ít bị nghi ngờ nhất. Dù chọn mẫu nào, điều quan trọng là điều khoản nằm trong thể lệ đã công bố, trước khi bài đầu tiên được nộp.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng bốc thăm để phân định bằng điểm không?
Chỉ nên dùng như phương án cuối cùng khi mọi tiêu chí phụ chất lượng đều không phân định được và thể lệ không cho đồng giải. Bốc thăm công bằng về thủ tục nhưng không nói gì về chất lượng bài, nên hạn chế ở nhóm đạt giải cao.
Bằng điểm ở ranh giới vào vòng trong thì xử lý thế nào?
Cách đơn giản nhất là cho cả hai bài cùng vào vòng trong, vì chi phí thêm một bài ở vòng sau thường nhỏ. Nếu số suất bị giới hạn chặt, dùng cùng thứ tự tiêu chí phụ như ở vòng xếp giải.
Có nên hỏi ý kiến thí sinh khi bằng điểm không?
Không. Thí sinh không tham gia quyết định thứ hạng. Việc của ban tổ chức là áp quy tắc đã công bố và thông báo kết quả cùng căn cứ phân định cho các thí sinh liên quan.
Tiêu chí phụ có cần công bố trong thể lệ không?
Nên công bố. Thí sinh có quyền biết bài mình được xếp hạng thế nào trong mọi tình huống. Công bố trước cũng bảo vệ ban tổ chức trước nghi ngờ đã chọn tiêu chí phụ sau khi biết ai bằng điểm.
Khi có khiếu nại về kết quả phân định bằng điểm thì cần cung cấp gì?
Điểm từng tiêu chí của các bài liên quan, thứ tự tiêu chí phụ đã áp dụng và bước nào đã phân định được. Nếu đến bước bỏ phiếu, cung cấp số phiếu nhưng giữ kín ai bỏ phiếu cho bài nào.
Đồng giải có ảnh hưởng tới quyền sử dụng tác phẩm theo thể lệ không?
Thường không, quyền sử dụng tác phẩm đạt giải áp dụng như nhau cho mọi bài đạt giải. Tuy vậy nếu thể lệ gắn quyền sử dụng độc quyền với một giải duy nhất, như chọn một biểu trưng, cần nói rõ trong trường hợp đồng giải thì chọn bài nào để sử dụng.