GiamKhao.comGiám Khảo
Tiêu chí và thang điểm chấm

Kết hợp chấm điểm và nhận xét định tính: khi con số chưa nói hết chất lượng bài thi

Ba cách ghép điểm số với nhận xét và thảo luận của giám khảo: nhận xét bắt buộc, xếp thứ tự ở chung khảo, thảo luận có ngưỡng. Kèm ví dụ cộng hạng Borda.

Low angle shot of three Vietnamese jurors in an exhibition hall in Bac Ninh standing before large framed photographs with blank surfaces, discussing quietly, diffuse skylight

Điểm số giúp xếp hạng nhanh và minh bạch, nhưng ở nhóm bài dẫn đầu của một cuộc thi sáng tạo, chênh lệch thật giữa các bài thường nằm ở những điều mà rubric không đo hết. Một bức ảnh có thể đạt điểm cao ở mọi tiêu chí mà vẫn thiếu sức sống; một bài viết có thể vấp ở kỹ thuật mà lại có một đoạn khiến cả hội đồng nhớ mãi. Cuộc thi bỏ qua phần định tính sẽ chọn ra người thắng đúng quy trình nhưng không thuyết phục.

Ngược lại, cuộc thi chỉ dựa vào thảo luận thì dễ rơi vào cảnh người nói to nhất quyết định. Bài này trình bày ba cách ghép điểm số với phán đoán định tính của giám khảo, khi nào dùng cách nào, và cách giữ phần định tính không trở thành cửa sau cho thiên vị.

Định lượng và định tính trong chấm thi là gì

Chấm định lượng là cho điểm từng tiêu chí theo thang và tính ra con số tổng. Ưu điểm là mỗi giám khảo chấm độc lập, kết quả có thể kiểm lại, và dễ áp dụng cho hàng trăm bài. Nhược điểm là con số nén mọi thứ vào vài ô, và hai bài cùng 8,2 điểm có thể khác nhau rất nhiều về bản chất.

Chấm định tính là phán đoán bằng lời: nhận xét về điểm mạnh, điểm yếu, điều làm bài nổi bật hay khiến bài không thuyết phục. Nó giữ được những sắc thái mà con số đánh mất, và cho phép hội đồng nói về bài như một tổng thể. Nhược điểm là khó so sánh giữa các bài, khó kiểm lại, và dễ bị chi phối bởi cá tính của người phát biểu.

Trong thực tế, hai cách không loại trừ nhau. Mọi giám khảo cho điểm đều đã có phán đoán định tính trong đầu; mọi cuộc thảo luận tốt đều dựa trên những gì thấy được trên bài. Câu hỏi không phải chọn bên nào, mà là ghép chúng ở bước nào của quy trình, theo quy tắc nào, để mỗi bên làm phần việc nó làm tốt nhất.

Cách 1: điểm số kèm nhận xét bắt buộc

Cách làm. Mỗi giám khảo cho điểm từng tiêu chí và viết một đến ba câu nhận xét cho mỗi bài, hoặc ít nhất cho mỗi tiêu chí bị cho điểm ở hai đầu thang. Kết quả vẫn quyết định bằng điểm.

Lợi ích thật. Viết nhận xét buộc giám khảo dựa vào điều thấy được trên bài, nên điểm cũng chắc hơn. Nhận xét là căn cứ khi phúc khảo và là phản hồi quý cho thí sinh, đặc biệt ở cuộc thi định kỳ mà người dự thi muốn tiến bộ.

Chỗ cần lưu ý. Nhận xét bắt buộc làm tăng thời gian chấm. Ở vòng sơ khảo hàng trăm bài, chỉ nên yêu cầu nhận xét cho bài bị loại sát nút và bài được điểm rất cao. Mẫu nhận xét ngắn có gợi ý cấu trúc giúp giám khảo viết nhanh mà vẫn có ích.

Hợp với. Hầu hết cuộc thi người lớn ở mọi vòng. Đây là cách ghép tối thiểu nên có.

Cách 2: xếp thứ tự ở vòng chung khảo, ví dụ cộng hạng Borda

Ở vòng chung khảo ít bài, thay vì cho điểm, mỗi giám khảo xếp các bài theo thứ tự từ hay nhất đến kém nhất sau khi đã cân nhắc tổng thể. Thứ tự được quy ra điểm và cộng lại. Ví dụ giả định: bốn bài A, B, C, D vào chung khảo, ba giám khảo xếp hạng; hạng 1 được 4 điểm, hạng 2 được 3, hạng 3 được 2, hạng 4 được 1.

BàiGK1 xếpGK2 xếpGK3 xếpĐiểm BordaHạng chung
A1 (4 điểm)2 (3 điểm)3 (2 điểm)92
B2 (3 điểm)1 (4 điểm)1 (4 điểm)111
C3 (2 điểm)4 (1 điểm)2 (3 điểm)63
D4 (1 điểm)3 (2 điểm)4 (1 điểm)44

Kiểm tra nhanh: mỗi giám khảo chia tổng cộng 4 + 3 + 2 + 1 = 10 điểm, ba giám khảo là 30 điểm; cột Điểm Borda cộng lại 9 + 11 + 6 + 4 = 30, khớp. Bài B thắng dù chỉ một giám khảo không xếp nó đầu, vì cả ba đều xếp nó ở nửa trên.

Cách này để giám khảo dùng phán đoán tổng thể ở bước xếp thứ tự, nhưng việc gộp ý kiến vẫn là phép cộng minh bạch. Nó miễn nhiễm với chuyện giám khảo dùng thang điểm rộng hẹp khác nhau. Đổi lại, nó bỏ mất thông tin về khoảng cách: giám khảo thấy A hơn hẳn B và giám khảo thấy A chỉ nhỉnh hơn B đều cho cùng một chênh lệch. Thể lệ cần nói trước cách xử lý khi hai bài bằng điểm Borda, ví dụ ưu tiên bài được nhiều giám khảo xếp hạng 1 hơn.

Cách 3: điểm số mở đường, thảo luận có ngưỡng quyết định

Cách này hay dùng cho giải cao nhất của cuộc thi sáng tạo. Điểm số làm phần lọc khách quan, thảo luận chỉ được phép quyết định trong một phạm vi đã giới hạn.

  1. Mọi giám khảo chấm điểm độc lập theo rubric, nộp điểm trước khi gặp nhau. Điểm đã nộp không được sửa sau khi bắt đầu thảo luận.
  2. Thư ký tổng hợp và xác định nhóm bài nằm trong ngưỡng xét giải, ví dụ năm bài điểm cao nhất, hoặc mọi bài cách bài đứng đầu không quá một khoảng điểm định trước.
  3. Hội đồng thảo luận chỉ về các bài trong nhóm này. Mỗi giám khảo lần lượt nêu lý do cho lựa chọn của mình, dựa trên tiêu chí và điều thấy được trên bài.
  4. Sau thảo luận, hội đồng bỏ phiếu kín để xếp thứ tự giải trong nhóm. Không được chọn bài ngoài nhóm đã xác định ở bước hai.
  5. Biên bản ghi lại điểm ban đầu, nhóm bài trong ngưỡng, các lập luận chính và kết quả phiếu.

Điểm mấu chốt là bước hai và bước bốn: thảo luận có quyền đảo thứ tự trong nhóm dẫn đầu, nhưng không có quyền đưa một bài điểm thấp lên giải. Quy tắc đó vừa cho chỗ cho phán đoán chuyên môn, vừa chặn được tình huống một giám khảo thuyết phục cả hội đồng chọn bài mình ưa thích.

Khi điểm số và nhận xét mâu thuẫn nhau

Một tình huống hay gặp khi đọc lại phiếu chấm: giám khảo viết nhận xét rất khen một bài, nhưng điểm lại chỉ ở mức trung bình; hoặc ngược lại, nhận xét chỉ ra lỗi nghiêm trọng mà điểm vẫn cao. Mâu thuẫn này không phải chuyện nhỏ. Nó cho thấy hoặc giám khảo chưa dùng thang theo rubric, hoặc rubric đang bỏ sót đúng điều giám khảo coi trọng.

Thư ký nên đánh dấu những phiếu như vậy khi tổng hợp và gửi lại cho giám khảo hỏi lại trước khi chốt, không tự sửa điểm. Thường giám khảo sẽ điều chỉnh một trong hai: viết lại nhận xét cho đúng mức, hoặc sửa điểm cho khớp với điều mình đã thấy. Nếu giám khảo giữ nguyên và giải thích được, ghi lại lời giải thích trong biên bản.

Sau mùa thi, nhìn lại các mâu thuẫn đã gặp. Nếu nhiều giám khảo cùng khen một phẩm chất mà rubric không có chỗ cho điểm, đó là dấu hiệu nên bổ sung mô tả mức hoặc điều chỉnh tiêu chí cho mùa sau. Phần định tính, theo cách này, trở thành nguồn sửa chính bộ tiêu chí định lượng.

Giữ phần định tính không thành cửa sau cho thiên vị

Phán đoán định tính có giá trị chính vì nó linh hoạt, và cũng nguy hiểm vì lý do đó. Một số nguyên tắc giúp giữ nó đúng chỗ:

  • Chấm độc lập trước, thảo luận sau. Nếu thảo luận diễn ra trước khi mọi người có điểm riêng, ý kiến của người nói đầu tiên hoặc người có tiếng nhất sẽ kéo cả hội đồng.
  • Người có tiếng nhất phát biểu sau cùng. Trưởng ban hoặc giám khảo khách mời nổi tiếng nói cuối để không đặt khung cho người khác.
  • Lập luận phải dẫn chiếu về bài và tiêu chí. Câu như "bài này có hồn" cần đi kèm chỉ ra chỗ nào trên bài và nó liên quan tới tiêu chí nào.
  • Giám khảo có xung đột lợi ích không tham gia thảo luận về bài liên quan. Không chỉ không chấm, mà cũng không có mặt khi bàn.
  • Ghi biên bản các lập luận chính. Không cần ghi từng lời, nhưng đủ để người đọc sau hiểu vì sao kết quả là như vậy.

Khi các nguyên tắc này được giữ, phần định tính làm kết quả đáng tin hơn chứ không kém đi. Người dự thi đọc nhận xét và lý do của hội đồng thường dễ chấp nhận kết quả hơn là chỉ nhìn một con số.

Chọn cách nào cho cuộc thi của bạn

Một gợi ý theo quy mô. Cuộc thi nhỏ, vài chục bài, một vòng chấm: điểm số kèm nhận xét bắt buộc là đủ, có thể thêm một buổi thảo luận ngắn cho giải cao nhất theo cách có ngưỡng. Cuộc thi vừa, vài trăm bài, hai vòng: vòng sơ khảo chấm điểm với nhận xét cho bài sát nút, vòng chung khảo chấm điểm rồi thảo luận có ngưỡng. Cuộc thi lớn có nhiều hạng mục: chung khảo mỗi hạng mục có thể dùng xếp thứ tự Borda để tránh lệch thang giữa các giám khảo, rồi thảo luận cho giải đặc biệt toàn cuộc thi.

Dù chọn cách nào, quy chế chấm phải mô tả đủ: điểm quyết định ở bước nào, thảo luận được phép thay đổi điều gì, ai có phiếu, xử lý phiếu ngang thế nào. Thí sinh không cần biết chi tiết thủ tục nội bộ, nhưng thể lệ nên có một câu cho biết kết quả được quyết định bằng điểm số kết hợp thảo luận của ban giám khảo theo quy chế, để không ai bất ngờ khi thứ tự giải khác thứ tự điểm thô.

Phần định tính cũng là thứ cuộc thi nên giữ lại sau mùa thi. Nhận xét của giám khảo về các bài đạt giải, được tổng hợp và gửi cho người dự thi hoặc công bố với sự đồng ý của tác giả, giúp mùa sau bài nộp lên tốt hơn và khiến cuộc thi có giá trị vượt ra ngoài danh sách người thắng.

Câu hỏi thường gặp

Thảo luận có được đổi thứ tự giải khác với thứ tự điểm không?

Được nếu quy chế cho phép và trong phạm vi quy chế giới hạn, ví dụ chỉ trong nhóm năm bài điểm cao nhất. Nếu quy chế không nói, thứ tự điểm là kết quả, và thảo luận chỉ nên dùng để xử lý bằng điểm.

Nhận xét của giám khảo có nên gửi cho mọi thí sinh không?

Nên gửi nếu cuộc thi có khả năng, vì đây là phần giá trị nhất với người dự thi. Nhận xét gửi đi nên được viết theo hướng xây dựng, không nêu tên giám khảo, và không so sánh trực tiếp với bài của người khác.

Phương pháp Borda có dùng được cho vòng sơ khảo nhiều bài không?

Không thuận tiện, vì xếp thứ tự hàng trăm bài là việc quá sức với giám khảo và thứ tự ở khúc giữa gần như ngẫu nhiên. Borda hợp với vòng chung khảo từ khoảng bốn đến mười lăm bài.

Giám khảo không đồng ý với kết quả bỏ phiếu thì làm gì?

Giám khảo có thể đề nghị ghi ý kiến khác vào biên bản. Kết quả vẫn theo phiếu đa số như quy chế. Việc ghi ý kiến khác giúp minh bạch và tôn trọng chuyên môn của từng người.

Có nên công bố biên bản thảo luận của ban giám khảo không?

Thường không công bố toàn văn để giữ cho giám khảo được nói thẳng khi bàn. Có thể công bố bản tóm tắt nhận xét của hội đồng về các bài đạt giải, đủ để người dự thi hiểu lý do.

Chấm định tính có phù hợp với cuộc thi tay nghề có đáp án không?

Ít phù hợp. Cuộc thi tay nghề có tiêu chuẩn kỹ thuật đo được nên dựa chủ yếu vào điểm định lượng. Phần định tính, nếu có, nên giới hạn ở những mặt như sự gọn gàng, an toàn khi thao tác, và được mô tả rõ trong rubric.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138