Một giám khảo phù hợp phải đạt cùng lúc ba điều: hiểu sâu đúng thể loại đang thi, mang một góc nhìn mà các thành viên khác chưa có, và đáng tin về thời gian, bảo mật, sự công tâm. Thiếu điều thứ nhất, điểm chấm thiếu căn cứ. Thiếu điều thứ hai, cả ban nghĩ giống nhau và bỏ sót những bài lạ. Thiếu điều thứ ba, kết quả có thể đúng mà vẫn không ai tin.
Bài này dành cho ban tổ chức cuộc thi ảnh, viết, thiết kế, ý tưởng khởi nghiệp hay cuộc thi tài năng trong doanh nghiệp, đang phải lập danh sách người mời. Bạn sẽ có cách xác định giám khảo cần những năng lực nào, nguồn tìm người, bảng chấm ứng viên giám khảo và những tín hiệu nên dừng lại trước khi gửi lời mời. Các cuộc thi được nhắc đến đều là ví dụ giả định.
Bắt đầu từ tiêu chí chấm, không bắt đầu từ danh bạ
Sai lầm phổ biến nhất là mở danh bạ ra rồi nghĩ xem ai nổi tiếng, ai thân với ban tổ chức. Cách làm đúng đi theo chiều ngược lại: đặt bảng tiêu chí chấm của cuộc thi lên bàn và hỏi, mỗi tiêu chí cần người hiểu gì mới chấm được. Một cuộc thi ảnh đường phố có tiêu chí bố cục, ánh sáng, câu chuyện và tính chân thực; tiêu chí cuối cùng đòi hỏi người biết nhận ra ảnh dàn dựng hoặc ảnh chỉnh sửa quá tay, một kỹ năng mà không phải nhiếp ảnh gia nào cũng có.
Làm như vậy bạn sẽ có một danh sách năng lực, ví dụ: hiểu kỹ thuật chụp, có con mắt biên tập, biết kiểm tra dữ liệu ảnh gốc, hiểu văn hoá vùng miền được chụp. Không cần mỗi giám khảo có đủ tất cả. Ban giám khảo là một tập thể, và nhiệm vụ của ban tổ chức là ghép sao cho tập thể đó phủ kín các năng lực cần thiết.
Với cuộc thi ý tưởng khởi nghiệp, danh sách năng lực có thể là hiểu thị trường của ngành dự thi, đọc được mô hình tài chính, có kinh nghiệm vận hành, biết đánh giá đội ngũ. Một nhà đầu tư giỏi đọc số nhưng chưa từng vận hành sẽ chấm khác hẳn một người từng tự mở doanh nghiệp, và cuộc thi cần cả hai cách nhìn đó.
Ba lớp năng lực của một giám khảo
Chuyên môn đúng thể loại. Người chấm thiết kế logo nên là người từng làm nhận diện thương hiệu, không chỉ là người làm thiết kế nói chung. Người chấm truyện ngắn nên là người đọc và biên tập văn xuôi thường xuyên. Chuyên môn gần đúng thường dẫn tới những nhận xét chung chung mà thí sinh đọc xong không biết sửa gì.
Kinh nghiệm chấm hoặc đánh giá. Biết làm và biết chấm là hai kỹ năng khác nhau. Người từng làm biên tập viên, người phản biện, người tuyển dụng, người duyệt dự án đã quen việc đọc nhiều bài liên tục, so sánh theo tiêu chí và giữ nhịp ổn định. Ban nên có ít nhất một người như vậy để làm điểm tựa cho những thành viên lần đầu chấm.
Phẩm chất làm việc. Đúng hạn, giữ bí mật, chịu ghi lý do cho điểm của mình, chấp nhận thảo luận khi điểm lệch với người khác. Một người giỏi nghề nhưng nộp phiếu chấm trễ hai tuần, hoặc kể trước kết quả trên mạng xã hội, gây hại cho cuộc thi nhiều hơn một người chuyên môn khá mà kỷ luật.
Sự độc lập với thí sinh. Người có học trò, nhân viên, khách hàng hay người thân dự thi không phải lúc nào cũng bị loại, nhưng phải được biết trước để sắp xếp. Phần xung đột lợi ích có bài riêng trong danh mục này; ở bước chọn người, chỉ cần hỏi thẳng câu này ngay từ cuộc trò chuyện đầu tiên.
Đa dạng góc nhìn: không phải chia cho đủ thành phần
Đa dạng trong ban giám khảo có ích khi nó giúp nhìn thấy những điều một nhóm đồng nhất bỏ sót, không phải để có tấm ảnh lễ trao giải đẹp. Những trục đa dạng thường mang lại giá trị thật:
- Người làm nghề và người dùng cuối. Cuộc thi thiết kế ứng dụng nên có một người trực tiếp dùng sản phẩm loại đó hằng ngày, vì họ thấy ngay chỗ khó dùng mà nhà thiết kế quen mắt bỏ qua.
- Thế hệ khác nhau. Một ban toàn người cùng lứa dễ thưởng cho phong cách quen thuộc với họ. Thêm một giám khảo trẻ hơn hoặc lớn tuổi hơn hẳn làm cuộc thảo luận có tranh luận thật.
- Vùng miền. Cuộc thi viết về văn hoá địa phương mà cả ban đều ở Thành phố Hồ Chí Minh thì bài viết về Nghệ An hay Lâm Đồng dễ bị chấm theo cảm giác của người ngoài.
- Bên trong và bên ngoài tổ chức. Với cuộc thi nội bộ doanh nghiệp, một giám khảo bên ngoài giúp chặn cảm giác “sếp chấm cho người của sếp”.
- Giới. Một ban toàn nam hoặc toàn nữ dễ bị thí sinh đặt câu hỏi về sự công bằng, kể cả khi chấm hoàn toàn đúng.
Đừng ép đa dạng tới mức mời người không đủ chuyên môn chỉ để có mặt. Mỗi người trong ban phải tự đứng được ở ít nhất một tiêu chí chấm.
Bảng chấm ứng viên giám khảo
Khi có năm đến mười ứng viên cho ba đến năm ghế, một bảng chấm đơn giản giúp ban tổ chức bàn bạc dựa trên cùng một khung, tránh chọn theo cảm tình. Dưới đây là ví dụ giả định cho cuộc thi ảnh “Phố chợ quê hương” do một hội nhiếp ảnh tổ chức, thang 1–5 mỗi cột.
| Ứng viên | Chuyên môn thể loại | Kinh nghiệm chấm | Độc lập với thí sinh | Thời gian rảnh trong đợt chấm | Góc nhìn bổ sung |
|---|---|---|---|---|---|
| Ứng viên A (phóng viên ảnh) | 5 | 4 | 4 | 3 | Tính chân thực, phát hiện dàn dựng |
| Ứng viên B (giảng viên mỹ thuật) | 3 | 5 | 5 | 4 | Bố cục, màu sắc |
| Ứng viên C (nhiếp ảnh gia cưới) | 3 | 2 | 2 | 5 | Kỹ thuật ánh sáng, nhưng có học viên dự thi |
| Ứng viên D (nhà nghiên cứu văn hoá) | 2 | 3 | 5 | 4 | Hiểu bối cảnh chợ quê từng vùng |
Bảng không phải công thức cộng điểm cứng. Nó cho thấy A và B gần như chắc chắn nên mời, còn giữa C và D, D bổ sung một góc nhìn mà cả ban chưa có và không vướng học viên dự thi. Ghi lại lý do chọn từng người vào hồ sơ cuộc thi; nếu sau này có câu hỏi vì sao ban giám khảo gồm những ai, bạn có câu trả lời rõ ràng.
Tìm giám khảo ở đâu
Nguồn đáng tin nhất thường là những người đã chấm tốt ở cuộc thi cùng thể loại trước đó, được ban tổ chức cũ xác nhận là đúng hạn và giữ kín. Hỏi trực tiếp ban tổ chức những cuộc thi đó về kinh nghiệm làm việc với người bạn định mời, giống như tham khảo ý kiến người giới thiệu khi tuyển dụng.
Nguồn thứ hai là hội nghề nghiệp, câu lạc bộ chuyên môn, khoa chuyên ngành ở các trường đại học, toà soạn có chuyên mục liên quan. Những nơi này có người làm nghề lâu năm nhưng ít xuất hiện trước công chúng, thường chấm kỹ hơn người nổi tiếng vì họ có thời gian và quen việc thẩm định.
Nguồn thứ ba, dành cho cuộc thi trong doanh nghiệp, là các trưởng bộ phận không có người dự thi trong đội mình, chuyên gia từ đối tác hoặc khách hàng lâu năm. Cách này tiết kiệm chi phí nhưng cần cẩn trọng: khách hàng lớn ngồi ghế giám khảo có thể khiến nhân viên ngại chọn đề tài phê bình quy trình làm việc với chính khách đó.
Dù nguồn nào, nên có một cuộc trò chuyện ngắn trước khi gửi thư mời chính thức: giới thiệu cuộc thi, lượng bài dự kiến, lịch chấm, yêu cầu bảo mật và hỏi về các mối quan hệ có thể dẫn tới xung đột lợi ích. Một số người sẽ tự từ chối ở bước này, và điều đó tốt hơn nhiều so với việc họ rút lui giữa đợt chấm.
Tín hiệu nên dừng lại trước khi mời
Hỏi về giải thưởng và danh sách thí sinh trước khi hỏi về tiêu chí. Người quan tâm ai đang dự thi hơn là cuộc thi chấm cái gì thường có lý do cá nhân. Không phải lúc nào cũng là ý xấu, nhưng đáng hỏi thêm.
Muốn được tự đặt tiêu chí riêng. Giám khảo góp ý cho bảng tiêu chí trước khi công bố thể lệ là điều tốt. Giám khảo đòi chấm theo cách riêng sau khi thể lệ đã công bố là dấu hiệu cuộc thi sẽ mất tính nhất quán.
Lịch quá kín trong đúng đợt chấm. Câu trả lời “cứ gửi, rảnh sẽ chấm” là lời báo trước cho phiếu chấm nộp trễ hoặc chấm vội vào đêm cuối.
Từng có tranh cãi chưa được làm rõ ở cuộc thi khác. Ban tổ chức không cần tin đồn, nhưng nếu đã có khiếu nại công khai về sự thiên vị mà chưa được giải quyết, việc mời người đó sẽ kéo tranh cãi sang cuộc thi của bạn.
Không đồng ý ký cam kết bảo mật và khai báo quan hệ. Đây là điều kiện tối thiểu. Người không chấp nhận thì dù giỏi đến đâu cũng không nên ngồi ghế giám khảo.
Sau khi chốt danh sách: gói tài liệu cho giám khảo mới
Chọn đúng người mới là một nửa việc. Nửa còn lại là giúp họ chấm theo cùng một cách hiểu ngay từ bài đầu tiên. Trước đợt chấm, mỗi giám khảo nên nhận một gói tài liệu gọn gồm:
- Thể lệ bản cuối, đánh dấu những điều khoản liên quan trực tiếp tới việc chấm: định dạng hợp lệ, giới hạn dùng công cụ hỗ trợ, các trường hợp loại bài.
- Bảng tiêu chí có mô tả từng mức điểm, kèm hai hoặc ba bài mẫu đã chấm thử để giám khảo thấy thế nào là mức cao, mức trung bình, mức yếu.
- Lịch chấm với hạn nộp từng vòng, thời điểm họp thảo luận và đầu mối liên hệ của thư ký ban.
- Quy chế làm việc của ban, trong đó có cách xử lý khi giám khảo phát hiện mình quen thí sinh giữa chừng.
- Bản cam kết bảo mật và khai báo quan hệ để ký trước khi nhận bài đầu tiên.
- Hướng dẫn kỹ thuật nếu chấm trên hệ thống trực tuyến: cách đăng nhập, cách lưu nháp, cách ghi nhận xét, ai hỗ trợ khi gặp lỗi.
Một buổi họp trực tuyến ngắn trước đợt chấm, nơi cả ban cùng chấm một bài mẫu rồi so điểm, giúp phát hiện ngay người hiểu tiêu chí khác số đông. Sửa cách hiểu ở bài mẫu rẻ hơn rất nhiều so với chuẩn hoá điểm sau khi đã chấm xong hai trăm bài.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mời người từng đoạt giải mùa trước làm giám khảo không?
Có thể, vì họ hiểu cuộc thi từ phía thí sinh và thường được cộng đồng dự thi tôn trọng. Nhưng nên xếp họ vào vòng sơ khảo hoặc làm thành viên bên cạnh giám khảo lâu năm, và kiểm tra kỹ quan hệ với thí sinh mùa này, vì người đoạt giải hay có bạn bè cùng nhóm sáng tác dự thi.
Giám khảo có cần bằng cấp chuyên ngành không?
Không bắt buộc. Với cuộc thi sáng tạo, kinh nghiệm làm nghề và sản phẩm thực tế thường nói nhiều hơn bằng cấp. Điều cần là ban tổ chức giải thích được vì sao người đó đủ năng lực chấm tiêu chí họ phụ trách, để trả lời thí sinh khi có câu hỏi.
Nên công bố danh sách giám khảo trước hay sau khi chấm?
Phần lớn cuộc thi mở công bố trước để tạo niềm tin và thu hút bài dự thi. Rủi ro là thí sinh tìm cách tiếp cận giám khảo. Nếu công bố trước, quy chế phải ghi rõ giám khảo không trao đổi riêng với thí sinh và thí sinh vi phạm sẽ bị xử lý theo thể lệ.
Một người có thể vừa làm giám khảo vừa làm cố vấn cho thí sinh không?
Không nên. Cố vấn đã góp ý cho bài dự thi thì khó chấm bài đó khách quan, và các thí sinh khác có quyền nghi ngờ. Nếu cuộc thi có chương trình cố vấn, hãy tách hẳn hai nhóm người và công bố rõ ai thuộc nhóm nào.
Có cần thử việc giám khảo trước khi mời chính thức không?
Với cuộc thi lớn, một cách làm hữu ích là mời ứng viên chấm thử ba đến năm bài của mùa trước theo bảng tiêu chí mới. Bạn sẽ thấy họ có ghi lý do rõ ràng không, có đúng hạn không, và điểm của họ có hợp với những người còn lại hay lệch hẳn.
Ban tổ chức có được ngồi ghế giám khảo không?
Được, nhưng nên hạn chế ở mức một người và không giữ vai trò quyết định cuối cùng. Người vừa đặt luật vừa chấm điểm dễ bị nghi là điều chỉnh kết quả, nhất là khi đơn vị tổ chức có quyền lợi gắn với bài thắng giải, chẳng hạn được dùng ý tưởng đoạt giải.