GiamKhao.comGiám Khảo
Viết thể lệ cuộc thi

Đặt chủ đề cuộc thi: viết đề bài trong thể lệ rộng vừa đủ và tránh tranh cãi lạc đề

Cách đặt chủ đề cuộc thi và viết đề bài trong thể lệ: rộng hay hẹp, bốn phần của một đề bài, xử lý bài lạc đề, chủ đề dễ gây rắc rối và cách thử trước khi công bố.

Group of Vietnamese adults brainstorming around a low table in a Bac Ninh craft village workshop, sticky notes left blank, hands reaching in, shot from a high corner, warm lantern light

Một chủ đề cuộc thi tốt gồm bốn phần: tên chủ đề ngắn dễ nhớ, một đoạn diễn giải nói rõ ban tổ chức muốn thấy điều gì, vài hướng tiếp cận gợi ý, và giới hạn những gì không được nhận. Chỉ có tên chủ đề, kiểu "Sống xanh" hay "Khoảnh khắc", là cách nhanh nhất để nhận về hàng trăm bài mà giám khảo phải cãi nhau xem bài nào lạc đề.

Chủ đề nằm trong thể lệ nhưng ảnh hưởng tới mọi thứ khác: ai gửi bài, bài trông ra sao, giám khảo chấm thế nào, cuộc thi được nhớ đến vì điều gì. Bài này bàn cách chọn độ rộng của chủ đề, cách viết đề bài, cách xử lý bài lạc đề và cách thử chủ đề trước khi công bố. Ví dụ là giả định, dành cho cuộc thi sáng tác của người lớn.

Chủ đề quyết định ai gửi bài và gửi bài gì

Ban tổ chức thường dành nhiều buổi họp cho cơ cấu giải và lịch trình, còn chủ đề thì chốt trong mười phút với một cụm từ nghe hay. Nhưng chính chủ đề mới là thứ người dự thi đọc đầu tiên và dựa vào đó để quyết định có tham gia hay không. Một chủ đề mơ hồ khiến người làm nghề ngại, vì không đoán được giám khảo muốn gì; một chủ đề quá hẹp khiến nhiều người thấy mình không có gì để gửi.

Chủ đề cũng định hình kho bài mà ban tổ chức nhận được. Nếu mục tiêu cuộc thi là thu thập hình ảnh về đời sống công nhân ở các khu công nghiệp để làm triển lãm, chủ đề "Lao động" sẽ kéo về đủ loại ảnh nông nghiệp, thể thao, việc nhà. Chủ đề "Một ca làm việc ở khu công nghiệp" hẹp hơn nhưng đúng mục tiêu hơn. Vì vậy, trước khi nghĩ tên chủ đề, hãy quay lại câu hỏi: sau cuộc thi, ban tổ chức muốn có trong tay những bài như thế nào, và để làm gì.

Cuối cùng, chủ đề ảnh hưởng tới tiêu chí chấm. Chủ đề càng mơ hồ, tiêu chí "phù hợp chủ đề" càng khó chấm nhất quán, và điểm thành phần này càng dễ trở thành chỗ để nghi ngờ thiên vị.

Rộng hay hẹp: đánh đổi của từng kiểu chủ đề

Không có độ rộng đúng cho mọi cuộc thi. Bảng dưới so sánh ba kiểu thường gặp (ví dụ giả định).

Kiểu chủ đềVí dụĐượcMất
Rộng, mở"Việt Nam trong mắt bạn"Nhiều bài, đa dạng, dễ thu hút người mớiKhó chấm phù hợp chủ đề; bài đoạt giải dễ bị cho là "đề nào cũng được"
Hẹp, cụ thể"Chợ phiên vùng cao lúc sáng sớm"Bài tập trung, dễ so sánh, triển lãm có mạchÍt bài; người ở xa chủ đề không tham gia được
Có khung gợi ý"Nước" kèm ba hướng: nước trong sinh kế, nước trong ký ức, nước và đô thịCân bằng giữa đa dạng và định hướngTốn công viết diễn giải; bài có thể dồn vào một hướng

Kiểu rộng hợp với cuộc thi lấy số lượng và sự tham gia làm mục tiêu chính, như cuộc thi cộng đồng nhân dịp kỷ niệm; kiểu hẹp hợp với cuộc thi phục vụ một sản phẩm cụ thể sau đó, như triển lãm hay ấn phẩm chuyên đề. Kiểu có khung gợi ý thường hợp với cuộc thi mở có quy mô vừa, vì vẫn giữ được sự đa dạng mà giám khảo có điểm tựa khi chấm phần phù hợp chủ đề.

Bốn phần của một đề bài viết trong thể lệ

Tên chủ đề. Ngắn, dễ nhớ, dễ dùng làm khẩu hiệu truyền thông. Tên không cần giải thích hết mọi thứ; đó là việc của phần diễn giải. Tránh chơi chữ khó hiểu hoặc cụm từ có thể đọc theo nhiều nghĩa trái nhau.

Đoạn diễn giải. Ba đến năm câu nói ban tổ chức muốn thấy điều gì: góc nhìn nào được khuyến khích, cảm xúc hay thông điệp nào là trọng tâm, thể loại nào phù hợp. Đây là phần giám khảo và người dự thi cùng đọc để hiểu "phù hợp chủ đề" nghĩa là gì.

Hướng tiếp cận gợi ý. Hai đến bốn ví dụ về cách hiểu chủ đề, kèm câu nói rõ đây chỉ là gợi ý, không giới hạn. Gợi ý giúp người mới hình dung, nhưng nếu viết quá chi tiết, bài gửi về sẽ na ná nhau vì ai cũng chọn đúng gợi ý.

Giới hạn. Những gì không nhận, viết cụ thể: bài chỉ nhắc chủ đề ở tên mà nội dung không liên quan, bài quảng cáo sản phẩm, bài về một sự kiện cụ thể mà ban tổ chức không muốn khai thác. Một hai câu giới hạn tiết kiệm rất nhiều tranh luận ở vòng sơ khảo.

Ví dụ giả định: viết lại một chủ đề chỉ có tên

Một hội nhiếp ảnh địa phương ở Lào Cai muốn tổ chức cuộc thi với chủ đề "Mùa". Bản đầu tiên của thể lệ chỉ có một dòng: "Chủ đề: Mùa." Khi thử hỏi ba hội viên, mỗi người hiểu một kiểu: mùa lúa chín, bốn mùa trong năm, mùa lễ hội. Ban tổ chức nhận ra nếu để vậy, giám khảo sẽ không có căn cứ nào để nói bài ảnh hoa đào ngày Tết là lạc đề hay đúng đề.

Bản viết lại có phần diễn giải: "Cuộc thi tìm những bức ảnh cho thấy sự thay đổi theo mùa trong đời sống của người dân vùng cao: công việc, sinh hoạt, cảnh quan thay đổi thế nào qua một năm. Ảnh phong cảnh thuần tuý không có dấu vết con người vẫn được nhận nhưng không phải trọng tâm." Kèm ba hướng gợi ý: mùa vụ trên ruộng bậc thang, chợ phiên qua các mùa, nếp nhà khi trời chuyển lạnh. Và một câu giới hạn: "Không nhận ảnh dàn dựng có người mẫu thuê chụp."

Kết quả là số bài có thể ít hơn bản chỉ có tên, nhưng giám khảo chấm phần phù hợp chủ đề nhanh và nhất quán hơn, triển lãm sau cuộc thi có mạch rõ, và không có khiếu nại nào về chuyện lạc đề. Những người không thấy mình trong chủ đề đã tự chọn không gửi, thay vì gửi rồi bất mãn khi bị loại.

Bài lạc đề: điều kiện loại hay một phần của điểm chấm

Thể lệ cần trả lời rõ bài lạc đề được xử lý ở đâu. Có hai cách. Cách thứ nhất coi phù hợp chủ đề là điều kiện: bài lạc đề rõ ràng bị loại ở vòng sơ khảo, không chấm điểm. Cách thứ hai coi phù hợp chủ đề là một tiêu chí có trọng số: mọi bài hợp lệ đều được chấm, bài xa chủ đề chỉ bị điểm thấp ở phần đó. Nhiều cuộc thi kết hợp cả hai: loại những bài hoàn toàn không liên quan, còn mức độ phù hợp của các bài còn lại thì chấm như một tiêu chí.

Nếu chọn loại ở vòng sơ khảo, cần nói ai quyết định và theo chuẩn nào. Một cách công bằng là quy định bài chỉ bị loại vì lạc đề khi ít nhất hai người chấm sơ khảo cùng đánh giá như vậy, và bài bị loại được ghi lý do ngắn để trả lời nếu có thắc mắc. Tránh để một người duy nhất loại bài vì "không hợp gu".

Ranh giới mong manh nhất là bài có cách hiểu chủ đề độc đáo, xa với các gợi ý nhưng vẫn có lập luận. Những bài này thường là bài hay nhất cuộc thi. Thể lệ nên có câu khuyến khích cách hiểu riêng, miễn là thể hiện được liên hệ với chủ đề trong bài hoặc trong phần thuyết minh, để giám khảo không vội loại những bài dám đi khác.

Những chủ đề dễ kéo theo rắc rối

Một số chủ đề nghe hay nhưng kéo theo rủi ro mà ban tổ chức nên lường trước, hoặc tránh hẳn:

  • Chủ đề gắn chặt với sản phẩm của nhà tài trợ: bài dự thi dễ thành quảng cáo; nếu việc dự thi gắn với mua hàng, cuộc thi có thể thuộc diện khuyến mại và phải theo thủ tục riêng theo quy định hiện hành.
  • Chủ đề về người thật cụ thể: bài có thể đụng tới quyền hình ảnh, danh dự, đời tư của người đó; cần giới hạn rõ và yêu cầu sự đồng ý của người xuất hiện.
  • Chủ đề về sự kiện đau thương gần đây: thiên tai, tai nạn, mất mát; dễ bị cho là khai thác nỗi đau nếu không có định hướng tôn trọng và mục đích rõ ràng.
  • Chủ đề dễ bị diễn giải theo hướng gây tranh cãi về chính trị, tín ngưỡng: nếu cần chủ đề gần các lĩnh vực này, phần diễn giải và giới hạn phải viết rất kỹ.
  • Chủ đề trùng với một cuộc thi nổi tiếng đang chạy: người dự thi có thể gửi cùng bài cho cả hai nơi; thể lệ nên có câu về bài đã gửi cuộc thi khác.

Không phải mọi chủ đề nhạy cảm đều nên tránh; có những cuộc thi được lập ra chính để nói về đề tài khó. Khi đó, phần diễn giải, giới hạn và quy chế chấm phải chuẩn bị kỹ hơn, và nên có người am hiểu lĩnh vực trong ban giám khảo.

Thử chủ đề trước khi đưa vào thể lệ

Một buổi thử chủ đề tốn ít công nhưng tránh được phần lớn tranh cãi về sau. Cách làm:

  1. Ban tổ chức tự viết ra năm hướng bài khác nhau mà mình muốn nhận được, và hai hướng bài mà mình không muốn nhận.
  2. Đưa tên chủ đề cùng đoạn diễn giải cho ba người ngoài ban tổ chức, thuộc đúng đối tượng dự thi; hỏi họ sẽ gửi bài gì.
  3. So câu trả lời với năm hướng mong muốn: nếu ba người đều nghĩ tới hướng không mong muốn, sửa phần diễn giải hoặc giới hạn.
  4. Nhờ một giám khảo dự kiến đọc và hỏi: với đề bài này, giám khảo có chấm được phần phù hợp chủ đề một cách nhất quán không.
  5. Tra xem chủ đề có trùng hoặc quá giống một cuộc thi khác đang chạy cùng thời điểm, cùng đối tượng không.
  6. Chốt bản cuối, ghi vào thể lệ cùng câu về cách xử lý bài lạc đề.

Buổi thử này cũng là dịp để kiểm tên chủ đề có dùng được trong truyền thông không: đọc lên có trôi, viết ngắn gọn trên ảnh quảng bá có hiểu được, có bị đọc theo nghĩa khác không. Một chủ đề qua được cả người dự thi, giám khảo và người làm truyền thông là chủ đề đáng giữ.

Câu hỏi thường gặp

Có nên để người dự thi tự chọn chủ đề không?

Có thể, với cuộc thi tự do về thể loại như thi tài năng nội bộ hay cuộc thi ảnh tổng hợp. Khi đó tiêu chí phù hợp chủ đề được bỏ, thay bằng tiêu chí khác như ý tưởng, kỹ thuật. Thể lệ vẫn nên nêu những nội dung không nhận để tránh bài không phù hợp với đơn vị tổ chức.

Một cuộc thi có nhiều chủ đề con thì nên chấm chung hay riêng?

Nếu các chủ đề con khác nhau nhiều về tính chất, nên chấm và trao giải riêng cho từng chủ đề để so sánh công bằng. Nếu chúng là các hướng của cùng một chủ đề lớn, có thể chấm chung, nhưng nên tránh để giải dồn hết vào một hướng nếu ban tổ chức muốn có sự đa dạng.

Có được đổi chủ đề sau khi đã phát động cuộc thi không?

Không nên, vì người dự thi đã bắt đầu làm bài theo chủ đề cũ. Nếu bắt buộc phải điều chỉnh, chỉ nên làm rõ phần diễn giải theo đúng ý ban đầu, hoặc mở rộng thêm hướng chứ không thu hẹp, và công bố như một sửa đổi thể lệ.

Tên chủ đề có cần đăng ký bảo hộ không?

Thường không cần, vì tên chủ đề ngắn hiếm khi được bảo hộ như tác phẩm. Nếu ban tổ chức muốn dùng tên cuộc thi lâu dài như một thương hiệu, có thể tìm hiểu đăng ký nhãn hiệu cho tên cuộc thi, đó là việc khác với chủ đề từng mùa.

Chủ đề nên công bố cùng thể lệ hay trước đó?

Thường công bố cùng thể lệ để người dự thi có đủ thông tin một lần. Một số cuộc thi công bố chủ đề vào giờ bắt đầu, như hackathon hay cuộc thi sáng tác trong thời gian ngắn, để không ai chuẩn bị trước; khi đó thể lệ nêu thời điểm và kênh công bố chủ đề.

Làm sao biết chủ đề đã đủ rõ?

Dấu hiệu tốt là ba người ngoài đọc đề bài đều mô tả được loại bài phù hợp tương tự nhau, và giám khảo dự kiến tự tin chấm phần phù hợp chủ đề. Trong thời gian nhận bài, nếu nhiều người hỏi cùng một câu về chủ đề, đó là chỗ cần làm rõ trên trang hỏi đáp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138