Thù lao giám khảo nên được xác định dựa trên khối lượng công việc thật, gồm đọc tài liệu, chấm, viết nhận xét, họp thảo luận và có mặt ở lễ trao giải, và được thoả thuận bằng văn bản trước khi chấm, không phụ thuộc vào kết quả chấm. Có ba hình thức phổ biến: theo buổi hoặc ngày làm việc, theo số bài chấm, và trọn gói cho cả mùa thi. Mỗi hình thức hợp với một kiểu cuộc thi khác nhau.
Bài này không đưa ra mức tiền cụ thể, vì mức phù hợp phụ thuộc ngành nghề, uy tín người được mời, khối lượng và ngân sách của từng ban tổ chức. Thay vào đó, bạn sẽ có cách ước khối lượng làm căn cứ, so sánh các hình thức trả, những điều cần ghi trong thoả thuận, phần thuế ở mức nguyên lý và bộ chứng từ nên lưu. Các ví dụ đều là giả định.
Ba hình thức trả và khi nào dùng
Mỗi hình thức có ưu điểm và rủi ro riêng. Bảng dưới giúp bạn chọn theo kiểu cuộc thi.
| Hình thức | Hợp với | Ưu điểm | Rủi ro cần chặn |
|---|---|---|---|
| Theo buổi hoặc ngày | Chấm tập trung, nghe thuyết trình, chung khảo trực tiếp | Dễ tính, minh bạch, không khuyến khích chấm vội | Buổi kéo dài quá dự kiến; cần ghi rõ một buổi bao nhiêu giờ |
| Theo số bài | Vòng sơ khảo trực tuyến nhiều bài | Công bằng giữa giám khảo chấm nhiều và ít | Khuyến khích chấm nhanh cho nhiều bài; cần yêu cầu nhận xét tối thiểu mỗi bài |
| Trọn gói | Cả mùa thi, từ góp ý tiêu chí đến trao giải | Gọn thủ tục, giám khảo gắn bó cả quá trình | Khối lượng phát sinh ngoài dự kiến; cần ghi phạm vi công việc chi tiết |
| Không thù lao, có ghi nhận | Cuộc thi cộng đồng, phi lợi nhuận, hội nghề nghiệp | Phù hợp tinh thần cộng đồng | Dễ bị coi nhẹ về thời hạn; vẫn cần thoả thuận bằng văn bản |
Nhiều cuộc thi kết hợp: vòng sơ khảo trả theo số bài, vòng chung khảo trả theo buổi, cộng phần trọn gói cho trưởng ban vì khối lượng điều phối. Điều quan trọng là mọi giám khảo cùng vai được trả theo cùng một nguyên tắc.
Ước khối lượng làm căn cứ
Trước khi bàn mức thù lao, hãy liệt kê đủ công việc. Thiếu bước này, ban tổ chức thường chỉ tính giờ chấm và bỏ sót phần lớn công sức của giám khảo.
- Đọc tài liệu và chấm mẫu: thể lệ, bảng tiêu chí, bài mẫu, buổi họp khởi động.
- Chấm từng vòng: số bài nhân thời gian chấm kỹ một bài, kể cả viết nhận xét.
- Chấm lại và thảo luận: bài lệch điểm, buổi chung khảo.
- Công việc sau chấm: duyệt nhận xét công bố, trả lời phúc khảo nếu có.
- Có mặt ở sự kiện: lễ trao giải, buổi chia sẻ, phỏng vấn truyền thông.
- Đi lại và lưu trú nếu giám khảo ở tỉnh khác, thường thanh toán riêng theo chứng từ thực tế.
Ví dụ giả định: một giám khảo vòng sơ khảo cuộc thi viết chấm 60 bài, mỗi bài 20 phút, cộng 3 giờ đọc tài liệu và họp, cộng 4 giờ chấm lại và thảo luận, tổng khoảng 27 giờ. Con số này giúp hai bên nói chuyện trên cùng một nền tảng, thay vì một bên nghĩ là “chấm vài bài” còn bên kia biết mình mất gần bốn ngày làm việc.
Điều cần ghi trong thoả thuận với giám khảo
Thư mời hoặc hợp đồng với giám khảo nên ghi rõ những điều sau. Văn bản rõ giúp cả hai bên tránh khó xử về sau:
- Phạm vi công việc: vòng nào, khoảng bao nhiêu bài, buổi họp nào, có mặt sự kiện nào.
- Hình thức và cách tính thù lao, thời điểm thanh toán, phương thức thanh toán.
- Thù lao không phụ thuộc vào kết quả chấm, không có thưởng thêm khi bài nào đó thắng.
- Cách xử lý khi khối lượng tăng hoặc giảm đáng kể so với dự kiến.
- Cách xử lý khi giám khảo rút lui giữa chừng hoặc phải rút khỏi một phần bài vì xung đột lợi ích.
- Chi phí đi lại, lưu trú: ai chi, chứng từ gì.
- Việc khấu trừ thuế thu nhập cá nhân và thông tin giám khảo cần cung cấp để làm thủ tục.
- Dẫn chiếu tới quy chế làm việc và bản cam kết bảo mật.
Điều khoản “không phụ thuộc kết quả” nghe hiển nhiên nhưng nên ghi ra. Nó chặn trước những đề nghị kiểu nhà tài trợ thưởng thêm cho ban giám khảo nếu sản phẩm của nhãn hàng xuất hiện trong bài thắng giải.
Thuế thu nhập cá nhân: nguyên lý cần nắm
Thù lao trả cho giám khảo là thu nhập của cá nhân và thuộc diện chịu thuế thu nhập cá nhân theo quy định hiện hành. Với giám khảo không có quan hệ lao động với đơn vị trả tiền, đơn vị chi trả thường phải khấu trừ thuế tại nguồn theo tỷ lệ và ngưỡng do văn bản về thuế thu nhập cá nhân quy định, rồi kê khai, nộp thay và cấp chứng từ khấu trừ cho giám khảo khi được yêu cầu. Giám khảo là nhân viên của chính đơn vị tổ chức thì khoản này thường được tính chung vào thu nhập từ tiền lương, tiền công.
Bài này cố ý không ghi tỷ lệ và ngưỡng cụ thể, vì quy định về thuế thu nhập cá nhân có thể được sửa đổi và cách áp dụng còn phụ thuộc giám khảo cư trú hay không cư trú, có cam kết thu nhập hay không. Kế toán của đơn vị cần tra văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm chi trả.
Hai điều thực tế nên làm sớm: đề nghị giám khảo cung cấp mã số thuế hoặc thông tin định danh cần cho việc khấu trừ ngay khi ký thoả thuận, và thống nhất mức thù lao là số trước thuế hay số giám khảo thực nhận. Hiểu lầm về điểm thứ hai rất hay xảy ra. Khi không chắc về cách áp dụng với trường hợp cụ thể, nên hỏi kế toán thuế hoặc luật sư, chẳng hạn qua dịch vụ hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Bộ chứng từ nên lưu cho mỗi giám khảo
Thư mời hoặc hợp đồng có chữ ký. Ghi phạm vi công việc và cách tính thù lao như phần trên. Đây là căn cứ chi và căn cứ giải trình khi được hỏi.
Biên bản nghiệm thu hoặc xác nhận khối lượng. Số bài đã chấm, số buổi đã tham gia, đối chiếu với dữ liệu của thư ký. Với hình thức theo số bài, đây là chứng từ quan trọng nhất.
Chứng từ thanh toán. Chuyển khoản vào tài khoản đứng tên giám khảo là cách sạch nhất. Trả tiền mặt nên có phiếu chi ký nhận.
Chứng từ khấu trừ thuế. Lưu bản sao, cấp cho giám khảo khi họ cần để quyết toán.
Chứng từ đi lại, lưu trú. Vé, hoá đơn theo quy chế chi tiêu của đơn vị.
Bản cam kết bảo mật và khai báo quan hệ. Không phải chứng từ tài chính nhưng nên lưu cùng hồ sơ, vì khi có khiếu nại về tính công bằng, người ta sẽ hỏi cả hai thứ.
Giám khảo không nhận thù lao: vẫn cần thoả thuận
Ở cuộc thi cộng đồng, cuộc thi của hội nghề nghiệp hay câu lạc bộ, giám khảo thường nhận lời vì tình cảm với cộng đồng và không lấy thù lao. Điều đó đáng quý, nhưng không có nghĩa là bỏ qua giấy tờ. Không có thoả thuận về thời hạn, phiếu chấm dễ bị nộp muộn vì giám khảo ưu tiên việc có thu nhập. Không có cam kết bảo mật, ranh giới giữ kín trở nên mơ hồ.
Một văn bản ngắn, có thể chỉ một trang, ghi phạm vi công việc, lịch chấm, cam kết bảo mật, khai báo quan hệ và lời cảm ơn, là đủ. Ban tổ chức cũng có thể ghi nhận bằng những hình thức không phải tiền: thư cảm ơn chính thức, giới thiệu giám khảo trong ấn phẩm của cuộc thi, chi phí đi lại, quyền ưu tiên tham gia các hoạt động của hội.
Một lưu ý về sự công bằng: nếu cùng một ban mà có người nhận thù lao, có người không, nên thống nhất rõ với từng người từ đầu và giữ kín mức cụ thể. Sự chênh lệch không được giải thích dễ làm không khí của ban trở nên khó xử, nhất là ở buổi thảo luận chung khảo.
Đưa thù lao vào dự toán cuộc thi từ đầu
Một lỗi hay gặp là ban tổ chức dồn ngân sách cho giải thưởng và sự kiện, rồi đến khi mời giám khảo mới thấy phần còn lại không đủ cho khối lượng chấm thật. Kết quả là phải cắt số lượt chấm, giảm số giám khảo, hoặc nhờ người quen chấm không công với thời hạn lỏng. Cả ba cách đều làm yếu chất lượng chấm, thứ quyết định uy tín cuộc thi lâu hơn mọi khoản chi khác.
Cách làm chắc hơn là tính khối lượng chấm ngay khi lên kế hoạch, theo phép ước ở phần trên, rồi đặt hạng mục ban giám khảo thành một dòng riêng trong dự toán. Dòng này gồm thù lao chấm từng vòng, phần điều phối của trưởng ban, thù lao thư ký nếu thuê ngoài, chi phí đi lại và lưu trú, chi phí buổi chấm tập trung như phòng họp và nước uống, cùng một khoản dự phòng cho giám khảo thay thế. Khi số bài thực tế vượt dự kiến, khoản dự phòng giúp bạn thêm người thay vì ép giám khảo cũ chấm vội.
Nếu ngân sách hạn hẹp, hãy giảm quy mô ở những chỗ ít ảnh hưởng tới chất lượng: một vòng lọc hồ sơ hợp lệ trước khi đến tay giám khảo, chấm trực tuyến thay vì tập trung ở vòng sơ khảo, lễ trao giải gọn hơn. Cắt vào công sức chấm là cắt vào thứ thí sinh quan tâm nhất: bài của mình có được đọc kỹ hay không.
Với cuộc thi nhiều mùa, ghi lại khối lượng và chi phí ban giám khảo thực tế của từng mùa. Sau hai, ba mùa, ban tổ chức có số liệu nội bộ để dự toán sát hơn mà không phải ước lượng lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trả thù lao giám khảo theo bài thắng giải không?
Không. Thù lao gắn với kết quả, chẳng hạn thưởng thêm khi bài mình chấm cao đoạt giải, tạo động cơ lệch và làm thí sinh mất niềm tin. Thù lao chỉ nên gắn với khối lượng công việc đã thoả thuận.
Giám khảo nổi tiếng có nên nhận thù lao cao hơn giám khảo khác không?
Đơn vị tổ chức có thể trả khác nhau theo uy tín và vai trò, nhất là khi người nổi tiếng còn tham gia truyền thông. Nên tách phần chấm và phần truyền thông thành hai khoản riêng trong thoả thuận, để rõ khoản nào trả cho việc chấm.
Nhà tài trợ có được trả thù lao trực tiếp cho giám khảo không?
Nên tránh. Khi tiền đi thẳng từ nhà tài trợ tới giám khảo, thí sinh có lý do để nghi giám khảo ưu tiên bài có lợi cho nhà tài trợ. Thù lao nên đi qua ban tổ chức, theo thoả thuận của ban tổ chức với giám khảo.
Giám khảo rút lui giữa chừng có được trả thù lao không?
Tuỳ thoả thuận. Cách phổ biến là trả theo phần việc đã hoàn thành có xác nhận, với hình thức theo bài hoặc theo buổi thì tính rất rõ. Với hình thức trọn gói, thoả thuận nên ghi sẵn tỷ lệ theo các mốc công việc.
Thù lao giám khảo có được tính vào chi phí hợp lý của doanh nghiệp không?
Điều này phụ thuộc quy định về thuế thu nhập doanh nghiệp, mục đích cuộc thi và hồ sơ chứng từ. Doanh nghiệp nên hỏi kế toán thuế và giữ đủ chứng từ như phần trên. Bài này không thay thế tư vấn thuế cho trường hợp cụ thể.